Σαν σήμερα το 1962: Η Αλίκη Βουγιουκλάκη στην Οδό Ονείρων

Στις 16 Ιουλίου 1962 οι απογευματινές αθηναϊκές εφημερίδες ασχολήθηκαν με τις τέσσερις έκτακτες εμφανίσεις που πραγματοποίησε η Αλίκη Βουγιουκλάκη στην παράσταση του Μάνου Χατζιδάκι Οδός Ονείρων το Σαββατοκύριακο 14 και 15 Ιουλίου. Η εμφάνιση της Βουγιουκλάκη αναγγέλθηκε στον Τύπο την Τετάρτη 11 Ιουλίου, ταυτόχρονα με την ανακοίνωση ότι ο Δημήτρης Χορν έπρεπε να απέχει από την παράσταση όλη την εβδομάδα επειδή οι φωνητικές του χορδές είχαν κουραστεί και οι γιατροί τού επέβαλαν αφωνία. Οπότε, ο Μάνος Χατζιδάκις αποφάσισε να καλύψει κάπως το κενό του Χορν φέρνοντας στην παράσταση την Αλίκη, η οποία ήταν εκείνο το διάστημα στενή του συνεργάτιδα: μόλις δύο μέρες νωρίτερα άλλωστε, στις 9 Ιουλίου, είχε ανακοινωθεί ότι Χατζιδάκις-Βουγιουκλάκη θα συνεργάζονταν τη χειμερινή περίοδο 1962-63 στο Κοτοπούλη-Ρεξ ανεβάζοντας το "πρώτο ελληνικό μιούζικαλ" (επρόκειτο για διασκευή του έργου του Μπ. Σω Καίσαρ και Κλεοπάτρα με τη συνεργασία επίσης του Αλέξη Σολομού και του Νίκου Γκάτσου).

Ο Μίνως Αργυράκης, σκηνογράφος της Οδού Ονείρων,
φιλοτέχνησε μια ειδική διαφήμιση για τις έκτακτες εμφανίσεις
της Αλίκης Βουγιουκλάκη στην παράσταση.

Οι τέσσερις εμφανίσεις της Αλίκης Βουγιουκλάκη στην Οδό Ονείρων ήταν μια μικρή παρένθεση ανάμεσα στα γυρίσματα δύο ταινιών της. Συγκεκριμένα, στις 12 Ιουλίου ολοκληρώθηκε το γύρισμα της ταινίας Αλίκη του Ρ. Ματέ (που ήταν η πρώτη και μοναδική απόπειρά της να κάνει διεθνή καριέρα), ενώ στις 16 Ιουλίου άρχισε το γύρισμα της ταινίας Το ταξίδι του Ντίνου Δημόπουλου. Την Παρασκευή 13 Ιουλίου λοιπόν, το πρωί, το απόγευμα και τη νύχτα, μετά τη βραδινή παράσταση της Οδού Ονείρων, η Αλίκη Βουγιουκλάκη βρέθηκε στη σκηνή του Μετροπόλιταν για να κάνει πρόβα μαζί με τη Ρένα Βλαχοπούλου: το δικό της νούμερο "Το όνειρο της οθόνης", στην πρώτη πράξη, επιλέχτηκε για να φιλοξενήσει την Εθνική Σταρ. Η Αλίκη θα εμφανιζόταν επίσης σε δύο σκηνές της δεύτερης πράξης. Όπως έγραψαν οι εφημερίδες, όλες οι εμφανίσεις της θα ήταν οργανικά δεμένες με την παράσταση, ενώ η νεαρή πρωταγωνίστρια θα φορούσε "ένα ειδικώς κατασκευασθέν βραδυνό μαύρο φόρεμα--μοντέλο του διασήμου Ελληνογάλλου ράπτου Ζαν Ντεσσέ". 

Όπως ήταν αναμενόμενο, οι εμφανίσεις της Αλίκης Βουγιουκλάκη κέντρισαν το ενδιαφέρον των θαυμαστριών και θαυμαστών της. Άλλωστε η ηθοποιός απείχε από το αθηναϊκό σανίδι όλη τη σεζόν 1961-62, αφού περιόδευε στην επαρχία με τον πρώτο προσωπικό της θίασο, ενώ ο μύθος της ενισχυόταν για το αθηναϊκό κοινό μέσα από τις κινηματογραφικές της επιτυχίες. Οπότε η ζήτηση για τις τέσσερις παραστάσεις της Οδού Ονείρων ήταν πολύ μεγάλη και δημιουργήθηκαν επεισόδια από θεατές που δεν κατάφεραν να εξασφαλίσουν μία θέση. Το εκτενέστερο ρεπορτάζ σχετικά με τις τέσσερις παραστάσεις δημοσιεύτηκε στην Απογευματινή.

ΚΑΤΑ ΤΑΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ

ΕΠΕΙΣΟΔΙΑ ΕΙΣ ΤΟ "ΜΕΤΡΟΠΟΛΙΤΑΝ"

ΟΠΟΥ ΕΝΕΦΑΝΙΣΘΗ Η ΑΛΙΚΗ ΒΟΥΓΙΟΥΚΛΑΚΗ

300 ΘΕΑΤΑΙ ΑΝΕΜΕΝΟΝ ΝΑ ΕΙΣΕΛΘΟΥΝ

ΕΙΣ ΤΟ ΘΕΑΤΡΟΝ ΚΑΙΤΟΙ ΗΤΟ ΚΑΤΑΜΕΣΤΟΝ

ΕΧΡΕΙΑΣΘΗ Η ΠΑΡΕΜΒΑΣΙΣ ΤΗΣ ΑΣΤΥΝΟΜΙΑΣ ΔΙΑ ΤΗΝ ΔΙΑΛΥΣΙΝ ΤΟΥ ΠΛΗΘΟΥΣ

Η πρωταγωνίστρια του ελληνικού θεάτρου και κινηματογράφου δις Αλίκη Βουγιουκλάκη ενεφανίσθη εκτάκτως το Σάββατον και την Κυριακήν εις τα δύο παραστάσεις του θεάτρου "Μετροπόλιταν", όπου παίζεται η "Οδός Ονείρων" του Μάνου Χατζιδάκι. Αι εμφανίσεις της Αλίκης εσημείωσαν θριαμβευτικήν επιτυχίαν και το "Μετροπόλιταν" ήλθεν επικεφαλής όλων των θεάτρων εις τα εισπράξεις, το μεν Σάββατον με 54.000 δρχ., την δε Κυριακήν με 65.000 δρχ,

Ευθύς ως ηγγέλθη η είδησις ότι η εκλεκτή πρωταγωνίστρια επρόκειτο να εμφανισθή εις το "Μετροπόλιταν", πλήθη κόσμου έσπευσαν να εξασφαλίσουν εισιτήρια διά τας παραστάσεις του Σαββάτου και της Κυριακής, με αποτέλεσμα να συμπληρωθούν ταχέως όλες οι θέσεις.

Το Σάββατον το βράδυ εσημειώθησαν επεισόδια έμπροσθεν του θεάτρου, όπου συνεκεντρώθησαν περίπου 300 άτομα, τα οποία εζήτουν επιμόνως εισιτήρια και ήθελαν να εισέλθουν εις το κατάμεστον θέατρον. Ηκολούθησαν διάφορα μικροεπεισόδια και διαπληκτισμοί μεταξύ των και τελικώς ηναγκάσθη να επέμβη η αστυνομία διά να τους διαλύση.

Η δις Βουγιουκλάκη ηρμήνευσε διά πρώτην φοράν δύο τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι από την ταινία της "Αλίκη": το "Τραγούδι της σειρήνας" και τα "Θαλασσοπούλια". Ενεφανίσθη επίσης εις τον πρόλογον και τον επίλογον του έργου, σε κείμενα που έγραψεν ειδικώς δι' αυτήν ο Αλέξης Σολομός.

Το κοινόν επεφύλαξε θερμοτάτην υποδοχήν εις την εκλεκτήν Ελληνίδα πρωταγωνίστριαν και η ίδια εφαίνετο αρκετά συγκινημένη από τις ενθουσιώδεις εκδηλώσεις. Την ημέραν της πρεμιέρας της εστάλησαν εις την Αλίκην Βουγιουκλάκη πολλαί ανθοδέσμαι και πολλοί θαυμασταί της επερίμεναν μετά την παράστασιν, διά να της ζητήσουν αυτόγραφα.

Την χθεσινήν βραδυνήν παράστασιν της "Οδού των Ονείρων" με την Αλίκη Βουγιουκλάκη παρηκολούθησαν πολλοί επίσημοι, μεταξύ των οποίων ο πρόεδρος της Βουλής κ. Ροδόπουλος και ο πρώην Πρωθυπουργός κ. Τσαλδάρης, καθώς και πολλοί άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών. Ο σκηνοθέτης της ταινίας "Αλίκη" κ. Ρούντυ Ματέ και ο σεναριογράφος κ. Τζωρτζ Σαιν Τζωρτζ παρηκολούθησαν επίσης την παράστασιν.

Η δις Βουγιουκλάκη, ερωτηθείσα σχετικώς με τας εμφανίσεις της εις το "Μετροπόλιταν", είπε:

--Είμαι πολύ ευχαριστημένη που έλαβα μέρος στην "Οδό των Ονείρων" που μου είχε αρέσει εξαιρετικά όταν την παρηκολούθησα ως θεατής. Είμαι επίσης ευχαριστημένη που μου δόθηκε η ευκαιρία να τραγουδήσω για πρώτη φορά τα τραγούδια της ταινίας μου "Αλίκη" υπό την διεύθυνσιν του Μάνου Χατζιδάκι.

Από αύριον εις το "Μετροπόλιταν" πρόκειται να επαναλάβη τας εμφανίσεις του ο Δημήτρης Χορν.

Απογευματινή, 16-7-1962

Θαυμάστριες και θαυμαστές της Αλίκης Βουγιουκλάκη,
έξω από το θέατρο Μετροπόλιταν,
ελπίζουν να μπορέσουν να δουν την παράσταση...

Για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης αξίζει να αναφέρουμε τις εισπράξεις του Μετροπόλιταν το προηγούμενο Σαββατοκύριακο. Το Σάββατο 7 Ιουλίου είχε είσπραξη 39.564 δρχ. (1.266 θεατές) και κατέλαβε τη δεύτερη θέση στον πίνακα των εισπράξεων μετά την παραδοσιακή επιθεώρηση Να τι δεν είχες Αθήνα (με Ντορ-Ευθυμίου-Βρανά-Γκιωνάκη) που είχε είσπραξη 51.325 δρχ. (2.172 θεατές), ενώ η Όμορφη Πόλη του Μίκη Θεοδωράκη ήρθε τρίτη με είσπραξη 30.850 δρχ. (1.200 θεατές). Την Κυριακή 8 Ιουλίου το Μετροπόλιταν "έπεσε" στην τέταρτη θέση με 30.345 δρχ. (858 θεατές), ενώ τις πρώτες τρεις θέσεις κατέλαβαν το Να τι δεν είχες Αθήνα με 69.162 δρχ. (2.805 θεατές), το Απόψε διασκεδάζουμε (θίασος Βέμπο-Σταυρίδη-Λειβαδίτη) με 29.780 δρχ. (1.411 θεατές) και η Όμορφη πόλη με 31.802 δρχ. (1.087 θεατές). Με την εμφάνιση της Βουγιουκλάκη το Μετροπόλιταν ανέβηκε ξανά στη δεύτερη θέση  και το Σάββατο με 54.374 δρχ. (1.922 θεατές) και την Κυριακή με 64.930 δρχ. (1.884 θεατές--δεν ξέρω γιατί με λιγότερους θεατές η είσπραξη είναι μεγαλύτερη, πιθανώς η απογευματινή του Σαββάτου να είχε τιμές λαϊκής παράστασης).

Ο Γιώργος Χέλμης συγχαίρει
την Αλίκη Βουγιουκλάκη
για την εμφάνισή της στην Οδό Ονείρων.
"Δεν μπορώ να πιστέψω τόση ευτυχία"
δήλωνε μια εβδομάδα νωρίτερα στον Τύπο
όταν αναγγέλθηκε η εμφάνιση 
Βουγιουκλάκη-Χατζιδάκι
στο θέατρο Κοτοπούλη-Ρεξ

Εκτός από τους συντελεστές της ταινίας Αλίκη τη βραδυνή παράσταση της Κυριακής παρακολούθησαν η Μελίνα Μερκούρη και ο επιχειρηματίας του Ρεξ Γιώργος Χέλμης (σύζυγος της Μαρίκας Κοτοπούλη) που δήλωνε πανευτυχής για την επερχόμενη χειμερινή συνεργασία του με την Αλίκη Βουγιουκλάκη. Και οι δύο βρέθηκαν στο καμαρίνι της για να τη συγχαρούν. Οι εφημερίδες έγραψαν επίσης πως ο Δημήτρης Χορν έστειλε ανθοδέσμη στη Βουγιουκλάκη με τις ευχές του για καλή επιτυχία.

Από την Τρίτη 17 Ιουλίου ο Χορν επέστρεψε στην Οδό Ονείρων, όπως του συνέστησαν οι γιατροί του. Το βράδυ της 16ης Ιουλίου βρέθηκε στη σκηνή του Μετροπόλιταν για να προβάρει και πάλι τις σκηνές του--ενώ δήλωσε στους δημοσιογράφους ότι θα παραμείνει στην παράσταση μέχρι τις 20 Αυγούστου, καθώς ήθελε να αφοσιωθεί στη συνέχεια στην προετοιμασία της χειμερινής του εξόρμησης στο θέατρο Κεντρικόν.

Ο επιχειρηματίας του Μετροπόλιταν Τάκης Μακρίδης, θέλοντας να ευχαριστήσει την Αλίκη Βουγιουκλάκη για την έκτακτη συμμετοχή της στην παράσταση, της πρόσφερε, σε "ειδική φιλική συγκέντρωση" στο σπίτι του Χατζιδάκι, "βαρύτιμη ταυτότητα από 'μασίφ' χρυσάφι" που έγραφε από τη μία πλευρά "Οδός Ονείρων--Μάνου Χατζιδάκι" και από την άλλη "Θέατρο Μετροπόλιταν--καλοκαίρι 1962". 

Έθνος. 14-7-1962

Μεγάλη η τύχη πάντως των 3.806 θεατών που παρακολούθησαν δύο μεγάλους μύθους του ελληνικού θεάματος στη μοναδική κοινή τους εμφάνιση... 

Η παρούσα ανάρτηση, όπως και όλα τα κείμενα που δημοσιεύονται στο ιστολόγιο αυτό, είναι αποτέλεσμα προσωπικής έρευνας. Είναι υποχρεωτική η ρητή αναφορά στο ιστολόγιο, όταν χρησιμοποιείται υλικό από τις αναρτήσεις του.

Σαν σήμερα το 1962: Οδός Ονείρων

Στις 14 Ιουνίου 1962 δόθηκε στο θέατρο Μετροπόλιταν η πρεμιέρα της παράστασης του Μάνου Χατζιδάκι Οδός Ονείρων. Έχουμε γράψει και ξαναγράψει για την παράσταση, για τον βασικό ρόλο της Ρένας Βλαχοπούλου στη δημιουργία της, για τα νούμερα στα οποία εμφανιζόταν και για τις κριτικές που είχε πάρει η ίδια αλλά και το έργο. 

Ο θίασος του Μετροπόλιταν, με επικεφαλής τον Δημήτρη Χορν, τη Ρένα Βλαχοπούλου,
τη Μάρω Κοντού, τη Χρυσούλα Ζώκα και τη Ζωή Φυτούση,
χειροκροτεί τον Μάνο Χατζιδάκι στην πρεμιέρα της Οδού Ονείρων
στις 14 Ιουνίου 1962.
Πίσω από τη Μ. Κοντού ο Γιώργος Μαρίνος.

Πηγή φωτογραφίας: το βιβλίο του Δημήτρη Μπαγιέρη Δημήτρης Χορν (εκδ. Οδός Πανός, 1997) 

Η Οδός Ονείρων μπορεί να μην έφερε την πολυπόθητη ανανέωση στο ελαφρό μουσικό θέατρο, τάραξε όμως τα νερά του από την άνοιξη του '62 μέχρι και το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς, όταν οι παραστάσεις της είχαν λήξει, αλλά ο Χατζιδάκις, με την ευκαιρία της πρεμιέρας του έργου Καίσαρ και Κλεοπάτρα, στο οποίο συνεργαζόταν με την Αλίκη Βουγιουκλάκη, συνέχιζε να κάνει δηλώσεις παίρνοντας αφορμή από την αντιμετώπιση που είχε η θερινή του μουσικοθεατρική κατάθεση από κριτικούς αλλά και παράγοντες του θεατρικού χώρου. Ένα από τα κείμενα που γράφτηκαν με αφορμή τις φθινοπωρινές δηλώσεις του Χατζιδάκι και κατακεραύνωνε την Οδό Ονείρων είναι το παρακάτω σημείωμα του Δημήτρη Ψαθά, που δημοσιεύτηκε στις 4 Οκτωβρίου του 1962 στην πρώτη σελίδα των Νέων (η σελίδα παραδόξως δεν υπάρχει στο ψηφιακό αρχείο του Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη, παρόλο που υπάρχει η δεύτερη σελίδα...) και το αναδημοσιεύω ολόκληρο, για να πάρουμε, όπως πάντα, μια γεύση από τα θεατρικά και δημοσιογραφικά ήθη της εποχής εκείνης... 

Εύθυμα και Σοβαρά

ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΜΟΙ

του ΔΗΜ. ΨΑΘΑ

Έχουμε αναμφισβήτητα δυο λαμπρούς μουσικοσυνθέτες στον τόπο μας--αντιμαχόμενους, φυσικά, σαν γνήσια τέκνα της Ελλάδας--τον Μάνο Χατζηδάκι και τον Μίκη Θεοδωράκη. Συμπαθώ και θαυμάζω απεριόριστα αμφότερους--πηγές αστείρευτες θαυμαστής μουσικής κι οι δυο τους--αλλά δεν μπορώ να μη σημειώσω, εξ ίσου ειλικρινώς, και τα αντίστοιχα ελαττώματά τους. Ο Μίκης Θεοδωράκης έχει αδυναμία στις πολιτικές δηλώσεις κι ο Μάνος Χατζιδάκις αδυναμία στις επαγγελματικές ανταγωνιστικές ανακοινώσεις. Και η μεν αδυναμία του Θεοδωράκη είναι κοινή αδυναμία όλων των Ελλήνων, του Χατζηδάκι, όμως, είναι αδυναμία μόνο των Ναρκίσσων.

Λυπούμαι ειλικρινά γιατί ένας άνθρωπος τόσο προικισμένος πότε βρίζει ή διαγράφει, συλλήβδην και αθρόως όλους τους συναδέλφους του, πότε αποκαλεί τους ηθοποιούς "ρεμάλια", πότε μιλά με γλώσσα ανάρμοστη για δημοσιογράφους (που για την εντιμότητα και την ειλικρίνειά τους αποτελούν στολίδια του επαγγέλματός μας, όπως στην περίπτωση Παύλου Παλαιολόγου), ενώ, προκειμένου για τον εαυτό του, δράττεται κάθε ευκαιρίας για να αυτοεγκωμιασθή.

"Ουδέποτε έκανα ελαφρό θέατρο, ούτε επιθεώρηση, δήλωσε πάλι χθες σε ειδική πρες-κόνφερανς. Μπορεί η 'Οδός Ονείρων' να είχε επιθεωρησιακά στοιχεία, αλλά δεν ήταν επιθεώρηση... Δεν θέλω να βάζουν την δική μου την δουλειά στον ίδιο τορβά με την δουλειά οποιουδήποτε άλλου... Ποτέ δεν βγαίνω να πω μεγάλα λόγια (!). Δεν μ' αρέσουν τα λόγια..."

Δεν του αρέσουν τα λόγια του συμπαθέστατου μουσικοσυνθέτη, αλλά αυτό δεν τον εμποδίζει καθόλου να τα λέη και μάλιστα χοντρά-χοντρά. Κατά σύμπτωση δε, τα λέει στην αρχή πάντα μιας επαγγελματικής εξόρμησής του, όπως στις αρχές του καλοκαιριού με την περίφημη "Οδό Ονείρων" και τώρα με την νέα του εξόρμηση στο θέατρο "Ρεξ". Σαματάς να ένεται... Διότι ο σαματάς στις εφημερίδες ωφελεί, όπως ωφέλησε τρομακτικά την ανεκδιήγητη εκείνη "καλλιτεχνική εξόρμησή" του στο θέατρο "Μετροπόλιταν".

Μια αξιοθρήνητη ιστορία, λοιπόν, ήταν εκείνη της "Οδού Ονείρων", που όταν πήγα και την είδα--στο τέλος του καλοκαιριού--κατάλαβα αφ' ενός πόσα χρωστά ο κ. Χατζηδάκις στις εφημερίδες, που σπάταλα διέθεσαν τις στήλες τους για την διαφήμισή της--δωρεάν--και πόσο άδικο έχω εγώ, όταν παρασύρομαι από πνεύμα αντικειμενικότητας σε έστω κι ελάχιστες γραμμές ευνοϊκές.

Ελπίζω τούτη την φορά--του το εύχομαι ολόψυχα, όπως και στην συμπαθέστατη Αλίκη Βουγιουκλάκη--η νέα καλλιτεχνική εξόρμηση να είναι εντελώς διαφορετική από την "Οδό Ονείρων". Γιατί εκεί επρόκειτο για ένα κατασκεύασμα απερίγραπτο,, ανούσιο, δίχως ίχνος δροσιάς και πνεύματος, όπου όλοι μαζί οι θεατές υποχρεωνόντουσαν να γυρνάνε τα κεφάλια πότε δεξιά και πότε αριστερά--και πότε να ξελαιμιάζονται σε πλήρη στροφή προς τα πίσω--για ν' ακούσουν τι; Κουβέντες τετριμμένες, αφόρητα κοινοτοπικές, χωρίς κανένα νόημα.

Το γέλιο χαριζόταν στο κοινό σε μια σκηνή, όπου μια από τις πρωταγωνίστριες εμφανιζότανε ημίγυμνη στα μπάνια, με τον φίλο της, που κάθε τόσο εφωρμούσε γρυλλίζοντας επάνω της για να κατασιγάση τις ορμές τους, την κυλούσε χάμω και... ήταν έτοιμος, αλλά διακοπτόταν από τους περαστικούς! Ή κάθε τόσο, ενώ εκείνος ήταν πάλι καθ' όλα έτοιμος κι εκείνη ανάσκελα, θυμόταν τις καραμέλλες της εκείνη και σηκωνόταν για να τις πάρη από το τσαντάκι.

Ομολογώ ότι σπάνια μ' έπιασε σε επιθεώρηση τόση αμηχανία και τόση αηδία, όση ένοιωσα βλέποντας το δήθεν "γελαστικό" εκείνο σκετς. Άλλη τόση αηδία μ' έπιασε με τους μπανιστηρτζήδες, που μπαίνανε με τρυπάνια μέσα στις μπανιέρες (για να... γελάση ο κόσμος) και τόση πλήξη με μια άλλη μακροσκελέστατη σκηνή, όπου βρισκόντουσαν επί σκηνής τριάντα πρόσωπα, μ' έναν κινηματογραφιστή και μια δήθεν πρωταγωνίστρια οθόνης, η οποία υποχρεωνόταν--μαζί με τα τριάντα άλλα πρόσωπα--να λέη και να κάνη επί μισή ώρα ή και περισσότερο αφάνταστες σαχλαμάρες. [Σημείωση του Rena Fan: Φυσικά ο Ψαθάς αναφέρεται στο νούμερο "Το όνειρο της οθόνης" στο οποίο έπαιζε η μετέπειτα πρωταγωνίστρια των έργων του Ρένα Βλαχοπούλου...]

Η πρωταγωνίστρια Ρένα Βόλβο (Βλαχοπούλου), ο σκηνοθέτης Τζων Φάπας (Γιώργος Κωνσταντίνου)
και το συνεργείο της ταινίας Η Ναυμαχία της Σαλαμίνος
Φωτογραφία από το ένθετο του CD Οδός Ονείρων της Minos EMI

Κι αυτά για να μη θυμηθώ την φρικαλέα εκείνη παρλάτα του Δημήτρη Χορν, όπου ο λαμπερός καλλιτέχνης ούρλιαζε, σπαταλώντας το ακριβό ταλέντο του σε μια απίθανη... διάλεξη περί του επαγγέλματος του ηθοποιού και των σχέσεών του μετά του θεάτρου--...ρίντι παλιάτσο!--ο δε κόσμος κυτταζότανε αμήχανος και μουρμούριζε:

--Τι λέει, μωρέ; Τρελλάθηκε ο Χορν;

Ευτυχώς, όμως. απεζημίωνε το κοινό με μια στιγμιαία παρωδία μπαλλαρίνας, τραγουδώντας το "Ελλάδα-Ελλαδίτσα μας" που ήταν και η μοναδική όαση μέσα στην άδροση ξεραΐλα της οδού ύπνου και ονείρων. Δυο-τρία πραματάκια ακόμα, ωραία κι έξυπνα, φαινόντουσαν τόσο αταίριαστα με την όλη στειρότητα του έργου. ώστε φαντάζανε σαν εμβόλιμες παραφωνίες. Ούτε, όμως, και η μουσική ανάβλυζε από τις καλύτερες στιγμές του Χατζηδάκι, παρ' όλον ότι απείχε παρασάγκες από το κείμενο.

Πώς έτρεχε, λοιπόν, όλος ο κόσμος το καλοκαίρι; Απλούστατα, χάρις στα μεγάλα λόγια--τα οποία δήθεν αποφεύγει ο λαμπρός, κατά τ' άλλα, μουσικοσυνθέτης--και χάρη στην καλοπροαίρετη διαφήμιση των θεατρικών στηλών του Τύπου. Ας πάψη, λοιπόν, να μιλά για το σύμπαν με τόση περιφρόνηση. Στο κάτω-κάτω δεν βλάπτει λίγη σεμνότητα σ' έναν καλλιτέχνη με τόσο ταλέντο και τόση δόξα.

ΔΗΜ. ΨΑΘΑΣ

Τα Νέα, 4-10-1962

Τελικά φαίνεται πως όλες οι κριτικές είχαν καλά λόγια να πουν για το "Ελλάδα-Ελλαδίτσα μου". Κρίμα που δεν συμπεριλήφθηκε στον δίσκο με τα τραγούδια της Οδού Ονείρων. Όπως φυσικά είναι κρίμα που, όπως έχουμε πει και ξαναπεί, δεν ακούγεται σε κανένα από τα τραγούδια που έλεγε στην παράσταση η φωνή της Ρένας Βλαχοπούλου...

Οι τέσσερις από τις πέντε "Αδελφές Τατά":
Νίκη Λεμπέση, Μάρω Κοντού, Ζωή Φυτούση
και Ρένα Βλαχοπούλου
Φωτογραφία από την έκδοση του Θ. Κρίτα Θέατρο '62

Το μεγαλύτερο μέρος του κειμένου της Οδού Ονείρων σώζεται στο αρχείο του σκηνοθέτη της Αλέξη Σολομού που φυλάσσεται στο Τμήμα Παραστατικών Τεχνών του ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ. Σύντομα θα έχουμε την ευκαιρία να διαβάσουμε μια παρουσίαση του κειμένου από την Κωνσταντίνα Σταματογιαννάκη στον υπό έκδοση τόμο των Πρακτικών του Συνεδρίου για τα 121 χρόνια της Επιθεώρησης που διοργάνωσε το Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης το 2015...

Ο Μάνος Χατζιδάκις και η Ρένα Βλαχοπούλου
στα παρασκήνια του θεάτρου Μετροπόλιταν.
Φωτογραφία από το βιβλίο του Μάκη Δελαπόρτα
Βίβα Ρένα (εκδ. Άγκυρα, 2002)

Η παρούσα ανάρτηση, όπως και όλα τα κείμενα που δημοσιεύονται στο ιστολόγιο αυτό, είναι αποτέλεσμα προσωπικής έρευνας. Είναι υποχρεωτική η ρητή αναφορά στο ιστολόγιο, όταν χρησιμοποιείται υλικό από τις αναρτήσεις του.

Σκέψεις της Μεγάλης Παρασκευής και του lockdown...

Μεγάλη Παρασκευή σήμερα και θυμήθηκα μια ατάκα από την ταινία Σιδηρά κυρία με τη Ρένα Βλαχοπούλου, όταν αγανακτισμένη με τα κουλτουριάρικα προγράμματα που παρακολουθούσαν μετά μανίας τα ανίψια της στην τηλεόραση, την έκλεισε και τους είπε: "Αυτή η τηλεόραση θα κλείσει, όπως έκλεισε, και θα ανοίξει τη Μεγάλη Παρασκευή να δω τον Επιτάφιο!" Σε μια περίοδο που η τηλεόραση, με τις διάφορες σύγχρονες μορφές της, έγινε η κεντρική μας ασχολία, δεν μπόρεσα να μη φτιάξω ένα σχετικό μιμίδιο...

Τη Σιδηρά Κυρία του Τάκη Βουγιουκλάκη (που πέθανε πρόσφατα) την είδα για πρώτη φορά σε βιντεοκασέτα, τη Μεγάλη Δευτέρα του 1986 (δυο μέρες δηλαδή  μετά την έκρηξη στο Τσέρνομπιλ, κάτι που φυσικά δεν γνωρίζαμε τότε...). Ήταν μια εποχή που οι γιαγιάδες μας μάς έλεγαν ότι δεν πρέπει τη Μεγάλη Εβδομάδα να βλέπουμε τηλεόραση ή, έστω, να βλέπουμε διασκεδαστικά προγράμματα. Οπότε, γεμάτος ενοχή, σκέφτηκα: "Ωραία, τώρα που πήρα μια γερή δόση Ρένας μπορώ να κλείσω την τηλεόραση μέχρι τη Μεγάλη Παρασκευή..."

Και βέβαια, κάθε χρόνο, τέτοια μέρα, θυμάμαι τη φωνή του Μάνου Χατζιδάκι στον πρόλογο της Οδού Ονείρων (που ποτέ δεν ξεχνάμε ότι η αφορμή για τη δημιουργία της ήταν η Ρένα...): "Σ' αυτόν τον δρόμο γεννιούνται και πεθαίνουν τα όνειρα τόσων παιδιών, ίσαμε τη στιγμή που η αναπνοή τους θα ενωθεί με τ' ανοιξιάτικο αεράκι του Επιταφίου και θα χαθεί..."

Ακούγοντας και πάλι αυτά τα πανέμορφα λόγια και το "Όνειρο παιδιών της γειτονιάς" εύχομαι τα όνειρα που γεννήθηκαν και πέθαναν αναγκαστικά μέσα στο lockdown (που μας λένε ότι τελειώνει σε λίγο) να είναι τα τελευταία... Καλή Ανάσταση σε όλες και όλους, ρενοφανατικές, ρενοφανατικους και μη!...

Δεκαπέντε χρόνια χωρίς τον Μάνο Χατζιδάκι

Δεκαπέντε χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τη "φυγή" του Μάνου Χατζιδάκι. Ενός ανθρώπου που σημάδεψε τον νεοελληνικό πολιτισμό όσο λίγα άτομα και που μας προίκισε μουσικά όσο λίγοι μουσικοί.

"Τους ανθρώπους που έχουνε φύγει και τους αγαπάμε τους έχουμε καθημερινά μέσα μας. Την αναμνησιολογία την απεχθάνομαι" γράφει ο ίδιος ο Μάνος Χατζιδάκις σε κάποιο κείμενο που βρίσκεται στη συλλογή Ο καθρέφτης και το μαχαίρι. Αυτό το blog zητά ταπεινά τη συγνώμη του. γιατί η αναμνησιολογία βρίσκεται στην ημερήσια διάταξή του. Ωστόσο, ελπίζω ότι ο τρόπος με τον οποίο μας απασχολούν εδώ οι αναμνήσεις δείχνει ότι κάποια πρόσωπα τα έχουμε πραγματικά ζωντανά μέσα μας.

Έτσι διαφημίστηκε στον αθηναϊκό τύπο
η πρεμιέρα της Οδού Ονείρων πριν από 47
ακριβώς χρόνια, στις 14 Ιουνίου 1962

Έτσι για άλλη μια φορά θα θυμηθούμε σήμερα τη μοναδική επίσημη συνάντηση του Μάνου Χατζιδάκι με τη Ρένα Βλαχοπούλου, τη μουσική παράσταση Οδός Ονείρων που γεννήθηκε όταν την άνοιξη του 1962 η Ρένα Βλαχοπούλου πλησίασε τον συνθέτη για να του ζητήσει να συνεργαστούν στο θέατρο "Μετροπόλιταν" το καλοκαίρι (για το ξεκίνημα της Οδού Ονείρων και τον "ρόλο" της Ρένας σ' αυτό το ξεκίνημα διαβάστε εδώ, για τη δομή της παράστασης και την παρουσία της Ρένας Βλαχοπούλου σ' αυτήν εδώ).

Θα θυμηθούμε ακόμα το Τρίτο Πρόγραμμα του Μάνου Χατζιδάκι που φιλοξένησε την άνοιξη του 1979 τη Ρένα Βλαχοπούλου στη ραδιοφωνική διασκευή του μυθιστορήματος του Κώστα Ταχτσή Το τρίτο στεφάνι και μας έδωσε την ευκαιρία να χαιρόμαστε σήμερα τη Ρένα Βλαχοπούλου σε κάτι πραγματικά διαφορετικό από αυτά στα οποία μας είχε συνηθίσει, όταν την ακούμε ως εξαιρετική Νίνα στο πλευρό της συγκλονιστικής Εκάβης της Σμάρως Στεφανίδου (διαβάστε περισσότερα εδώ και εδώ).



Θα στεναχωρηθούμε βέβαια που δεν έχουμε την ευκαιρία να ακούμε τη φωνή της Ρένας Βλαχοπούλου σε τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι, αφού οι συγκυρίες δεν της επέτρεψαν να συμμετάσχει στον δίσκο της Οδού Ονείρων. Είμαστε όμως ευτυχείς που υπάρχει το αρχείο της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και ακούμε χάρη σ' αυτό σήμερα τη Ρένα Βλαχοπούλου να ερμηνεύει με τον δικό της τρόπο το "Έλα πάρε μου τη λύπη" του Μάνου Χατζιδάκι και του Νίκου Γκάτσου (ο φίλος και συν-blogger desmich μας το χαρίζει από το youtube εδώ). Και αναζητούμε κλεφτές ευκαιρίες να ακούσουμε τη Ρένα σε κάτι χατζιδακικό ακόμα, όπως στο ρεφρέν από την "Αθήνα" που τραγουδούσε στη σκηνή του "Ρεξ" το 1991-92 (δείτε το εδώ).

Βλαχοπούλου-Χατζιδάκις στο φιλμάκι που προβαλλόταν
στην Οδό Ονείρων και που ακόμα περιμένουμε να
κυκλοφορήσει σε DVD από την ΕΜΙ
(όπως είχε αναγγελλθεί πέρσι...)

Διάλεξα όμως μια πιο "χατζιδακική" ερμηνεύτρια για να τιμήσει σήμερα αυτές τις τόσο ξεχωριστές (και ίσως και αταίριαστες) μορφές του νεοελληνικού πολιτισμού: η Ζωή Φυτούση, στη διάρκεια ενός αφιερώματος της εκπομπής Έχει γούστο στη μούσα μας τον περασμένο Οκτώβρη, θυμήθηκε τη συνύπαρξή της με τη Ρένα Βλαχοπούλου στην Οδό Ονείρων του αξέχαστου συνθέτη. Η Φυτούση και η Βλαχοπούλου ήταν δύο από τις πέντε "Αδελφές Τατά" (οι άλλες τρεις ήταν η Μάρω Κοντού, η Νίκη Λεμπέση και... ο Βαγγέλης Πρωτοπαπάς): η Φυτούση θυμήθηκε πώς η Ρένα δεν ήθελε να φορέσει αθλητικά παπούτσια όπως οι άλλες τρεις κυρίες γιατί δεν ήταν τόσο ψηλή όσο εκείνες ("αυτές είναι λελέκια!"). Ενώ (όπως θα ακούσετε και στο βιντεάκι που ακολουθεί) καμάρωνε τη Ζωή Φυτούση στο τραγούδι της "Πάει έφυγε το τρένο" και δήλωνε ψευτοθυμωμένα: "Θα του πω αυτουνού να μη σου δώσει άλλο τραγούδι! Θα μας φας το ψωμί μας!".

Οι τρεις αδελφές Τατά με τα αθλητικά παπούτσια
και η τέταρτη με τα... τακούνια...

Αυτό το τραγούδι διάλεξε να τραγουδήσει η Ζωή Φυτούση στο Έχει γούστο για να τιμήσει τη Ρένα Βλαχοπούλου, και αυτή τη μουσική στιγμή διάλεξα εγώ σήμερα για να τιμήσω τη Ρένα αλλά, κυρίως, τον Μάνο Χατζιδάκι που μπορεί να "έφυγε" πριν από δεκαπέντε χρόνια, αλλά φρόντισε πρώτα να μας δείξει τον δρόμο για την Οδό Ονείρων--των δικών του και των δικών μας. Για αυτό τον ευγνωμονούμε.

Και θα κλείσω αυτή την ανάρτηση με στίχους του Φοίβου Δεληβοριά, αφιερωμένους στον Μάνο Χατζιδάκι, τους οποίους θα τολμήσω να προσυπογράψω:

Μα εσύ από εκεί ψηλά γνωρίζεις τόσα χρόνια τώρα το κολπάκι μου
και δεν ανησυχείς που είναι μονάχα από χαρτί το φεγγαράκι μου.
Στείλ' της λοιπόν με τον αέρα της ψυχής σου αυτό το τραγουδάκι μου,
Μάνο Χατζιδάκι μου...

Ευγένιος Σπαθάρης και Θόδωρος Έξαρχος

Δυο σημαντικές μορφές του νεοελληνικού πολιτισμού «έφυγαν» το περασμένο Σάββατο: ο εμβληματικός Ευγένιος Σπαθάρης και ο πιο διακριτικός αλλα σημαντικότατος Θόδωρος Έξαρχος.

Ευγένιος Σπαθάρης

Ο Ευγένιος Σπαθάρης θα μείνει για πάντα στην ιστορία για την προσφορά του στο ελληνικό θέατρο σκιών. Ταυτίστηκε με τον Καραγκιόζη, παρουσιάζοντας τα παθήματά του για περισσότερα από 65 χρόνια... Γεννήθηκε το 1924 στην Κηφισιά. Ο πατέρας του, Σωτήρης Σπαθάρης, ήταν σημαντικός καραγκιοζοπαίχτης αλλά δεν ήθελε να ακολουθήσει ο γιος του αυτό το επάγγελμα—τον προόριζε για αρχιτέκτονα. Η μοίρα όμως θέλησε ο Ευγένιος να γίνει ο σημαντικότερος εκπρόσωπος του θεάτρου σκιών του 20ού αιώνα. Έκανε το ντεμπούτο του ένα βράδυ του 1942 και γρήγορα ταυτίστηκε με τη μορφή του Καραγκιόζη. Παράλληλα αναγνωρίστηκε και ως λαϊκός ζωγράφος, παρουσιάζοντας ατομικές εκθέσεις και εικονογραφώντας παιδικά βιβλία.

Σημαντικές μορφές του πολιτισμού αναγνωρίζουν την τεράστια σημασία του έργου και της τέχνης του και τον καλούν να συνεργαστεί μαζί τους. Το 1950 η Ραλλού Μάνου και ο Μάνος Χατζιδάκις συνεργάζονται μαζί του για να παρουσιάσουν το χορόδραμα Ο Μέγας Αλέξανδρος και το καταραμένο φίδι—θα είναι ο σκηνοθέτης και σκηνογράφος της παράστασης. Είναι επίσης ο σκηνογράφος για To Μεγάλο μας τσίρκο των Ιάκωβου Καμπανέλλη και Σταύρου Ξαρχάκου. Ο Διονύσης Σαββόπουλος τον καλεί για τις παραστάσεις που παρουσιάζει το 1973 στο «Κύτταρο», με τη Λήδα Χαλκιαδάκη, τον Σπύρο Βλασσόπουλο και άλλους. Εμφανίζεται ακόμα σε κινηματογραφικές ταινίες (Πικρό ψωμί, Τεριρέμ), ενώ με τη χαρακτηριστική του φωνή συμμετέχει σε τραγούδια γνωστών δημιουργών, όπως το «Εμένα, φίλε, με λένε Καραγκιόζη» των Σταύρου Ξαρχάκου-Νίκου Γκάτσου αλλά και το «Για την Ελλάδα ρε γαμώτο» των Στέφανου Φωτιάδη-Πάνου Φαλάρα, που τραγούδησε μαζί με τη Γλυκερία το 1992. Ηχογραφεί και τις δικές του παραστάσεις σε δίσκους (έχω ακόμα ένα από εκείνα τα ιστορικά 45άρια της Columbia...). Στα χρόνια του ’80 παρουσιάζει τις παραστάσεις του Καραγκιόζη στην κρατική τηλεόραση ενώ το 2001 εμφανίστηκε και στην Επίδαυρο, με το Θέατρο Τέχνης, ερμηνεύοντας τον Πλούτο στην ομώνυμη κωμωδία του Αριστοφάνη.



Τα βήματα του Ευγένιου Σπαθάρη και της Ρένας Βλαχοπούλου συναντήθηκαν το καλοκαίρι του 1962, στην παράσταση του Μάνου Χατζιδάκι Οδός Ονείρων. Λίγες μέρες μετά την αποχώρηση του Δημήτρη Χορν από τον θίασο του «Μετροπόλιταν», ο Μάνος Χατζιδάκις αποφάσισε να εντάξει μόνιμα τον Ευγένιο Σπαθάρη στο δυναμικό της Οδού Ονείρων. Ο δημοφιλής καραγκιοζοπαίχτης παρουσίαζε κάθε βράδυ από τις 28 Αυγούστου ως το τέλος των παραστάσεων τις «Μεταμορφώσεις του Καραγκιόζη» με αυτοσχεδιασμούς του Μάνου Χατζιδάκι στο πιάνο.



Ο Ευγένιος Σπαθάρης εξέφρασε όσο λίγοι καλλιτέχνες το λαϊκό αίσθημα, πορεύτηκε πλάι στις μεγάλες παρουσίες του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού και έκανε τον Καραγκιόζη σύμβολο αντίστασης σε δύσκολες εποχές (Κατοχή, Επταετία). Άφησε πίσω του περίπου 40 έργα με περιπέτειες του Καραγκιόζη, πολλές ηχογραφημένες και μαγνητοσκοπημένες παραστάσεις αλλά και το Σπαθάρειο Μουσείο που θα μαρτυρεί πάντα την τεράστια συμβολή αυτού του μεγάλου καλλιτέχνη (αν δεν έχετε χρόνο να πάτε στο Μαρούσι για να το επισκεφτείτε, πάρτε μία ιδέα εδώ).

Θόδωρος Έξαρχος

Ο Θόδωρος Έξαρχος ήταν μια αρχοντική φυσιογνωμία του ελληνικού θεάτρου και κινηματογράφου. Δεν ήταν ποτέ πρωταγωνιστής αλλά ήταν ένας από τους πολύτιμους «καρατερίστες» μας (αν και ο όρος αυτός τελικά μοιάζει υποτιμητικός όταν τον χρησιμοποιούμε για τόσους/ες σπουδαίους/ες ηθοποιούς μας). Γεννήθηκε (και αυτός!) στην Κέρκυρα, το 1930 και σπούδασε στη σχολή του Εθνικού Θεάτρου. Το επαγγελματικό του ντεμπούτο έγινε στη Βροχή που παρουσίασε ο θίασος της κυρίας Κατερίνας το 1951. Συνεργάστηκε με μεγάλα ονόματα του θεάτρου (Κατράκης, Μουσούρης, Μυράτ, Καρέζη, Κούρκουλος, Βουτσάς, Λάσκαρη) σε ελληνικά και ξένα έργα, ενώ συμμετείχε και σε περισσότερες από 60 ταινίες (τελευταία του η Πολίτικη κουζίνα του Τ. Μπουλμέτη) και 30 τηλεοπτικές σειρές (τελευταία ο Ψεύτης παππούς).

Πέρα όμως από τις αξιόλογες ερμηνείες του, την πολιτική του δράση, τις μεταφράσεις του, την ποίησή του και την αυτοβιογραφία του, ο Θόδωρος Έξαρχος άφησε παρακαταθήκη για τους μελετητές και τις μελετήτριες του ελληνικού θεάτρου το τρίτομο (ουσιαστικά εξάτομο) Λεξικό των Ελλήνων Ηθοποιών των εκδόσεων «Δωδώνη». Χωρισμένο σε τρεις περιόδους, με βάση τη χρονολογία γέννηση των βιογραφούμενων ηθοποιών, (Αναζητώντας τις ρίζες—από τα τέλη του 18ου αιώνα ως το 1899, Αναζητώντας τις ρίζες—1900-1925 και Η γενιά μας—1925-1940), το έργο αυτό παρουσιάζει έναν απίστευτο όγκο πληροφοριών για τον κόσμο του ελληνικού θεάτρου. Πληροφορίες για γνωστούς πρωταγωνιστές και γνωστές πρωταγωνίστριες αλλά κυρίως για λιγότερο γνωστούς ήρωες και λιγότερο γνωστές ηρωίδες του θεάτρου μας. θα αποτελεί για πάντα πολύτιμο οδηγό όλων όσοι/ες θέλουν να ερευνήσουν αυτόν τον υπέροχο κόσμο...



Στους τόμους αυτούς ο Έξαρχος αποδελτιώνει πλήθος πληροφοριών από άλλες έγκυρες πηγές (όπως το Θέατρο του Θ. Κρίτα) αλλά και από λιγότερο προσβάσιμες πηγές (όταν ξεκίνησα να καταγράφω τη θεατρική πορεία της Ρένας Βλαχοπούλου το σχετικό λήμμα του Έξαρχου στον δεύτερο τόμο αυτού του έργου μου πρόσφερε στοιχεία που θα ήταν δύσκολο να εντοπίσω διαφορετικά (όπως η συμμετοχή της το 1952 στον θίασο Ορέστη Μακρή-Μπέμπας Δόξα-Σπύρου Πατρικίου στο Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά, όπου—όπως ανακάλυψα στη συνέχεια μετά από τη δική μου έρευνα—η Ρένα εμφανίστηκε μόνο για δυο εβδομάδες, ψύλλοι στα άχυρα δηλαδή...)

Αποχαιρετούμε τον Θόδωρο Έξαρχο με ευγνωμοσύνη για αυτό του το έργο αλλά και για τη γλυκιά και αξιοπρεπή του παρουσία όλα αυτά τα χρόνια στις κινηματογραφικές και θεατρικές μας αναμνήσεις...

Αεράκι...

Θυμήθηκα πάλι απόψε τη φωνή του Μάνου Χατζιδάκι: "Σ' αυτόν τον δρόμο γεννιούνται και πεθαίνουν τα όνειρα τόσων παιδιών, ίσαμε τη στιγμή που η αναπνοή τους θα ενωθεί με τ’ ανοιξιάτικο αεράκι του Επιταφίου και θα χαθεί"...

Από την "Οδό Πανός" στην "Οδό Ονείρων"...

Στο τεύχος 148 του περιοδικού Οδός Πανός του Γιώργου Χρονά που μόλις κυκλοφόρησε κεντρικό θέμα είναι η Οδός Ονείρων του Μάνου Χατζιδάκι. Το περιοδικό αναγγέλει επίσημα αυτό που μας είχε ανακοινώσει τον Ιούνιο ο εκλεκτός φίλος και συν-blogger bosko, ότι δηλαδή τον Οκτώβριο κυκλοφορεί μια νέα συλλεκτική έκδοση της Οδού Ονείρων: το CD με τη μουσική της παράστασης μαζί με ένα DVD που περιέχει το ολιγόλεπτο φιλμάκι που προβαλλόταν στη διάρκεια της παράστασης, ως αποκορύφωμα του βασικού νούμερου της Ρένας Βλαχοπούλου με τίτλο «Το όνειρο της οθόνης».

Βλαχοπούλου-Χατζιδάκις στο σουρρεαλιστικό φιλμ του Αλέξη Σολομού Αμάρτησα για το αρνί μου. Σε λίγες μέρες στις οθόνες μας! (φωτογραφία από το βιβλίο του Μάκη Δελαπόρτα Βίβα Ρένα, εκδ. Άγκυρα)

Υπενθυμίζω ότι στο νούμερο αυτό γινόταν σάτιρα των πρωταγωνιστριών του κινηματογράφου και η Ρένα από απλή γυναίκα της γειτονιάς μεταμορφωνόταν σε ιδιότροπη σταρ του σινεμά με το ψευδώνυμο Ρένα Βόλβο. Ο κόσμος παρακολουθούσε επί σκηνής το γύρισμα της ταινίας με σκηνοθέτη τον Γιώργο Κωνσταντίνου και σε λίγο έβλεπε και το ίδιο το φιλμ με τίτλο «Αμάρτησα για το αρνί μου» ή αλλιώς «Η ναυμαχία της Σαλαμίνας»: πρωταγωνιστούσαν εκτός από τη Ρένα, ο ίδιος ο Μάνος Χατζιδάκις στον ρόλο του λήσταχου Μπαρμπούλα και ο Μίνωας Αργυράκης στον ρόλο του πατέρα της ατιμασμένης νέας... Σε λίγες μέρες, 46 χρόνια μετά την Οδό Ονείρων, θα έχουμε τη σπάνια τύχη να απολαύσουμε τους τρεις καλλιτέχνες σε αυτό το σουρρεαλιστικό φιλμάκι που σκηνοθέτησε ο Αλέξης Σολομός. Μου φαίνεται σαν ψέματα!

Η επανακυκλοφορία της Οδού Ονείρων γίνεται από την ΕΜΙ σε τριπλή μορφή: CD, αριθμημένο LP και Special Edition CD + DVD με το φιλμάκι της παράστασης (δεξιά βλέπετε τη διαφήμιση που βρίσκεται στο οπισθώφυλλο του τελευταίου τεύχους της Οδού Πανός). Συλλέκτες και συλλέκτριες, ετοιμαστείτε! Όσοι/ες θέλετε να θυμηθείτε περισσότερα για τον ρόλο της Ρένας Βλαχοπούλου στη «γέννηση» της Οδού Ονείρων αλλά και για την παρουσία της στην παράσταση, διαβάστε τις σχετικές αναρτήσεις του Απριλίου και του Ιουνίου.

Ας επιστρέψουμε όμως στο νέο τεύχος της Οδού Πανός: σ’ αυτό μπορείτε να διαβάσετε ένα κείμενο του Γιώργου Χρονά για την Οδό Ονείρων, το κείμενο του σκηνοθέτη Βασίλη Νικολαϊδη που συνόδευε την τελευταία επανέκδοση του έργου σε CD και αποτελεί μια περιγραφή της παράστασης και, τέλος, ένα απόσπασμα από το βιβλίο Ο Μίνωας-Μινώταυρος και η Δαίδαλα της Άμυ Μιμς-Σιλβερίδη (εκδ. Οδός Πανός): στο κείμενο αυτό έχουμε μια σπάνια, γλαφυρή περιγραφή των παρασκηνίων της Οδού Ονείρων από τη σύντροφο του Μίνου Αργυράκη που μας μεταφέρει το κλίμα της προετοιμασίας του έργου και των παραστάσεων.

Εκτός από το αφιέρωμα στην Οδό Ονείρων, στο 142^ο τεύχος της Οδού Πανός, που συμπληρώνει τον 28^ο χρόνο κυκλοφορίας της, μπορείτε να διαβάσετε ένα αφιέρωμα στον Κάρλο Γκολντόνι που επιμελήθηκε ο Γιάννης Στάμος, ένα κείμενο του Ντίνου Χριστιανόπουλου «για τρία βιβλία», ενδιαφέροντα κείμενα των Φώτη Θαλασσινού και Γιάννη Γκούμα, καθώς και κριτικές για παραστάσεις του φετινού Φεστιβάλ Αθηνών.

Χ Σκηνής: Αυτά που κάψαν το σανίδι...

Θέλησα να περάσουν λίγες μέρες από τις δυο βραδιές που έζησα στο Ηρώδειο με το Χ-Σκηνής: Αυτά που κάψαν το σανίδι για να είμαι λίγο πιο αντικειμενικός και ψύχραιμος στην περιγραφή μου! Ανήκω σε εκείνους που λάτρεψαν αυτό το θέαμα (πώς αλλιώς;…) και ήξερα εξαρχής ότι θα το λατρέψω, για αυτό και είχα προμηθευτεί έγκαιρα εισιτήριο και για τις δυο βραδιές. Ήδη γράφτηκαν πολλά (ξεχωρίζω τα κείμενα του Γ. Σαρηγιάννη στα Νέα, του Β. Αγγελικόπουλου στην Καθημερινή, της Ν. Χατζηιωάννου στην Ελευθεροτυπία αλλά και του blogger Θράσος), εκφράστηκαν ενθουσιασμοί και επιφυλάξεις, καταθέτω και εγώ τις δικές μου σκέψεις για την παράσταση αυτή που είχε θέμα της τα θεατρικά τραγούδια του 20ού αιώνα τα οποία ξεκίνησαν από το σανίδι αλλά στη συνέχεια αυτονομήθηκαν και αγαπήθηκαν από όλον τον κόσμο, που πολλές φορές αγνοεί τη θεατρική τους προέλευση.

Η παράσταση κράτησε τρεισήμισι ώρες περίπου και, ειλικρινά, πέρασαν σαν νεράκι. Ο Σταμάτης Κραουνάκης κατάφερε με μαεστρία να χωρέσουν τα πάντα σε αυτήν: τραγούδια και μουσικές, συνθέτες και στιχουργοί και συγγραφείς από διαφορετικά μουσικά και θεατρικά είδη. Ηθοποιοί και τραγουδιστές/τριες διαφορετικών ηλικιών, καταβολών και εμπειριών. Όλα, όλες και όλοι έξοχα ενορχηστρωμένα και στημένα από έναν μεγάλο σύγχρονο μάστορα του μουσικοθεατρικού χώρου που είχε βεβαίως και τη συνδρομή εξαιρετικών συνεργατών: Λίνα Νικολακοπούλου και Γιώργος Παπαστεφάνου στο σχεδιασμό του προγράμματος, Γιώργος Στιβανάκης στην κίνηση, Γιάννης Μετζικώφ στα σκηνικά και κυρίως στα κοστούμια (υπέροχες οι τουαλέτες όλων των πρωταγωνιστριών, ταιριαστές στο ύφος τους, στο είδος που εκπροσωπούσαν, στα τραγούδια που ερμήνευσαν), Ελευθερία Ντεκώ στους φωτισμούς, Κώστας Αυγέρης στα βίντεο (που διακριτικά θύμιζαν όσους/όσες έχουν φύγει αλλά επέστρεψαν για δύο βράδια στο Ηρώδειο…) και Γιώργος Ζαχαρίου στη μουσική διεύθυνση και στις ενορχηστρώσεις που σεβάστηκαν την εποχή κάθε τραγουδιού αλλά ταυτόχρονα το έφεραν και στο σήμερα: δεν θα πω «εκσυγχρόνισαν», αλλά κατάφεραν να κάνουν τις μουσικές του χτες να συνδιαλλαγούν επί ίσοις όροις με τη σημερινή (μουσική) πραγματικότητα. Μεγάλη υπόθεση…

Η Σπείρα Σπείρα στην έναρξη της παράστασης

Και βέβαια η παρουσία επί σκηνής τόσων ταλαντούχων ανθρώπων. Θα ξεκινήσω, όπως όλοι, από τη Σπείρα-Σπείρα, αυτό το υπέροχο σύνολο που εδώ και μια δεκαετία έχει ομορφύνει τον μουσικοθεατρικό χάρτη της Αθήνας (και σπανιότερα, φευ, της υπόλοιπης Ελλάδας): τα εννέα σταθερά μέλη της Σπείρας (Αργυρώ Καπαρού, Ελεάννα Καραντινού, Στέλιος Καρπαθάκης, Δάφνη Λέμπερου, Βασίλης Μοσχονάς, Χρήστος Μουστάκας, Γιώργος Νανούρης, Γιώργος Στιβανάκης, Παρθένα Χοροζίδου) και οι 3 συνεργάτες της (Χρήστος Γεροντίδης, Κώστας Μπουγιώτης, Ελέανα Παπαχρήστου) ήταν διαρκώς επάνω στη σκηνή, σχολίαζαν τα τραγούδια και τις μουσικές σαν μια… φωνητική ορχήστρα και όχι απλώς χορωδία (εξαιρετικό το στήσιμό τους στην αριστερή πλευρά της σκηνής με τα αναλόγια και τις καρέκλες) και στήριζαν (και κυριολεκτικά και μεταφορικά) τους σολίστες (θα ήθελα απλώς σε κάποια τραγούδια να ακούγονται λίγο περισσότερο οι φωνές της Σπείρας και να μην τους καλύπτει η ορχήστρα). Στη δεξιά πλευρά της σκηνής ο κομπέρ Σταμάτης Κραουνάκης στο πιάνο και η κομμέρ Ελένη Ουζουνίδου στις παρλάτες έδεναν τα τραγούδια και τις εποχές.

12 από τα 49 τραγούδια της βραδιάς ήταν του Μάνου Χατζιδάκι. Δεν ήταν τυχαίο αυτό. Θα μπορούσαν να ακουστούν και άλλα τραγούδια του, έχει γράψει τόσο πολλά ωραία κομμάτια για το θέατρο. Αλλά σαφώς έπρεπε να ακουστούν και άλλοι συνθέτες: Θεοδωράκης, Ξαρχάκος, Μουζάκης, Σουγιούλ, Μωράκης Σαββόπουλος, Λεοντής, Σακελλαρίδης και άλλοι και φυσικά και Κραουνάκης! Και βέβαια δεν ακούστηκαν όλοι (ο blogger Θράσος επεσήμανε την απουσία του Γιάννη Σπανού, εγώ θα μπορούσα να επισημάνω κάποιους ακόμα συνθέτες και τραγούδια του «ελαφρού» που πρωτοείπε η Ρένα Βλαχοπούλου), αλλά πώς να χωρέσουν όλα; Η δομή του προγράμματος ήταν σοφά σχεδιασμένη: καμιά παρουσία δεν επισκίασε κάποια άλλη. Η διαδοχή των τραγουδιών ήταν αρμονική και η θέση κάθε τραγουδιού λειτουργική.

Η Σπεράντζα Βρανά (κάτω δεξιά) τραγουδά καθισμένη
στον θώκο, ενώ το κοινό τη βλέπει στον τοίχο
του Ηρωδείου από ταυτόχρονη λήψη κάμερας.

Ας περάσω στους σολίστες και στις ερμηνείες τους, με τη σειρά που εμφανίστηκαν. Ο Kaluta Ngole Γεράσιμος αιφνιδιαστικά κεφάτος στην Πάροδο από τους "Όρνιθες" (με τη συνδρομή της Σπείρας βεβαίως)! Ο Χρήστος Στέργιογλου άψογος και απολαυστικός στις προπολεμικές επιτυχίες του ελαφρού μουσικού θεάτρου. Η Κατιάνα Μπαλανίκα δυναμική στη «Νέα γυναίκα», πονεμένη στο «Χαστούκι» και άφταστη στην «Κρουαζιέρα του διαδρόμου», δικιά της δημιουργία που δεν νομίζω να πει ποτέ κανείς ή καμιά όπως τη λέει η ίδια. Η Ζωζώ Σαπουντζάκη ορμητικός χείμαρρος. Η Μάρω Κοντού γοητευτική και ελαφρώς αυτοσαρκαστική στη «Μαύρη Φορντ». Ο Γιώργος Μαρίνος ευαίσθητος και τρυφερός στις χατζιδακικές του ερμηνείες και στα «Παιδικά Παιχνίδια» του Κραουνάκη (το «Όνειρο παιδιών της γειτονιάς» που περίμενα πως θα ακουστεί στο φινάλε ακούστηκε μόνο ως μουσικό σχόλιο από τη Σπείρα). Η Ζωή Φυτούση μαγευτική σε αποσπάσματα του Απόψε Αυτοσχεδιάζουμε. Η Σόνια Θεοδωρίδου συγκλονιστική στο «Νανούρισμα» του Ματωμένου Γάμου. Ξεσηκωτικοί ο Γρηγόρης Βαλτινός στα τραγούδια από τη Γειτονιά των Αγγέλων των Μίκη Θεοδωράκη-Ιάκωβου Καμπανέλλη και ο Δημήτρης Μπάσης στο «Φίλοι κι αδέλφια» από Το μεγάλο μας τσίρκο των Σταύρου Ξαρχάκου-Ιάκωβου Καμπανέλλη. Η Δάφνη Λέμπερου δωρική στο «Ξενιτεμένο μου πουλί». Η Μάρθα Βούρτση δυναμική και επιβλητική στο «Γελαστό παιδί».

Η Μάρθα Φριντζήλα ιδανική μπρεχτική ερμηνεύτρια. Ο Γιάννης Χαρούλης ιδανικός για τον Καπετάν Μιχάλη. Η Μελίνα Τανάγρη εξαιρετική στην παράβαση από τους Αχαρνής. Η Άννα Παναγιωτοπούλου και ο Λάκης Λαζόπουλος απολαυστικοί κορυφαίοι εκπρόσωποι του «Ελεύθερου Θεάτρου» και του «Θεσσαλικού Θεάτρου» αντίστοιχα. Και το μεγάλο φινάλε με δύο σπουδαίες κυρίες που μας έκαναν την τιμή να εμφανιστούν στο Ηρώδειο μπροστά μας. Η Σπεράντζα Βρανά, αψήφησε τα προβλήματα με τα πόδια της και ερμήνευσε από τον θώκο το «Τραμ το τελευταίο» και το «Μονοπάτι». Και η Κυρία Άννα Καλουτά, η κορυφαία εκπρόσωπος του μουσικού θεάτρου στην Ελλάδα, μας συγκίνησε όλους και όλες με τη λαμπερή παρουσία της, το αγέραστο μπρίο της και το «μήνυμά» της: «Είμαι ακόμα ζωντανή, στη σκηνή…». Το φινάλε αποθεωτικό, με όλον τον θίασο επί σκηνής και την Άννα Καλουτά καθισμένη στη μέση, στον θρόνο της, να τραγουδούν το «Σήκω, χόρεψε συρτάκι», τρυφερή αναφορά στην Αλίκη Βουγιουκλάκη, και να μας αποχαιρετούν με Νίκο Χατζηαποστόλου και «Η πρώτη αγάπη δεν λησμονιέται»…

Δεν ήταν μόνο η Αλίκη παρούσα μέσα από τα βίντεο του Κώστα Αυγέρη. Ήταν εκεί και η Μελίνα Μερκούρη, ο Δημήτρης Χορν, η Κατίνα Παξινού, η Μαρίκα Κοτοπούλη, η Κυβέλη, η Τζένη Καρέζη, η Σοφία Βέμπο, ο Μάνος Χατζιδάκις… Και βέβαια ήταν εκεί και όλοι οι εκπρόσωποι της κωμωδίας και της επιθεώρησης, άρα και η Ρένα Βλαχοπούλου.

Ο Λάκης Λαζόπουλος τραγουδά για τους θεατρίνους και τις θεατρίνες της παλιάς
επιθεώρησης ενώ πίσω του, στον τοίχο του Ηρωδείου, προβάλλονται οι μορφές τους.

Ένιωθα πως η Ρένα Βλαχοπούλου ήταν παρούσα και μέσα από τις φίλες της και για πολλά χρόνια συνεργάτιδές της: την Άννα Καλουτά, τη Σπεράντζα Βρανά, τη Ζωζώ Σαπουντζάκη και τη Μάρω Κοντού (η οποία άλλωστε μας θύμισε και την Οδό Ονείρων—και συγχωρήστε μου την επιμονή—έως και εμμονή—να λέω ξανά και ξανά πόσο σημαντική ήταν η παρουσία της Ρένας Βλαχοπούλου για αυτή την παράσταση του Χατζιδάκι, δείτε τις σχετικές αναρτήσεις του Ιουνίου και του Απριλίου). Αλλά η Ρένα ήταν παρούσα και μέσα από τα λόγια της Λίνας Νικολακοπούλου: το τραγούδι της «Επιθεώρηση» που είχε γράψει μαζί με τον Διονύση Τσακνή για την επιθεώρηση του Θεσσαλικού Θεάτρου Μας πήρε το ποτάμι (παρουσιάστηκε τον χειμώνα του 1990-91) και πρωτοτραγούδησε ο Κώστας Τσιάνος ενώ στο Ηρώδειο μας το θύμισε σαν παρλάτα ο Λάκης Λαζόπουλος, εμβόλιμα στο τραγούδι «Όλα γι’ αυτή την πόλη» από τη Λυσιστράτη:

Επιθεώ- θεώ- θεώ, Θεό δεν έχει η αθεό-
επι θεώ κι επί λαώ επιθεώρηση.
Που ανεβάζει επί σκηνής, τους οδοιπόρους κι ασθενείς
που της φωνάζουν της ζωής: αναθεώρηση!

Σανίδι το σανίδι, πενήντα χρόνια ήδη
και σήμερα απ’ τη Λάρισα για χάρη σου σοφάρισα
στο χρόνο μέσα ολόκληρο ταξίδι.
Μάζεψα χρόνο κι υλικό, σ’ άλλη διάσταση
Πάρε φωτιά Θεσσαλικό, κάνε παράσταση.

Επιθεώ- θεώ- θεώ, Θεό δεν έχει η αθεό-
επι θεώ κι επί λαώ Επιθεώρηση.
Που μια ζωή μας συγκινείς μ αυτούς τους πρώτους ευγενείς
που μες τα χέρια σου γεμίσαν αναγνώριση.

Φωτόπουλος ο Μίμης κληρονομιά μας άφησε
εκείνο το 'θα κάααθεσαι' στο πρόχειρο της μνήμης.
Κι ο Αυλωνίτης ο Βασίλης στο στοιχείο του
σ αυτό το ρόλο του γλεντζέ του αστοιχείωτου.

Επιθεώ- θεώ- θεώ, Θεό δεν έχει η αθεό-
επιθεώ κι επί λαώ Επιθεώρηση.
Μ αυτά τα φίνα θηλυκά που ‘μείναν πλέον θρυλικά
κι από τα γέλια τους παθαίναμε συμφόρηση.

Η Ρένα μας η Ντορ για τσαχπινιά δική της
στα νούμερα που έκανε τον κόσμο πια τον ξέκανε
τραβώντας όλο νάζι το βρακί της.
Κι η Βλαχοπούλου η γυναίκα η τεράστια
με το τραγούδι της ξυπνούσε τα προάστια.

Σταυρίδης Καλουτά,
μα και Λογοθετίδης
Χειροκροτείστε δυνατά
γιατί από τότε και μετά
στο τώρα καταλήγεις.

Και όσο έλεγε τούτα τα λόγια ο Λαζόπουλος, πίσω στους τοίχους του Ηρωδείου προβαλλόταν μια φωτογραφική σύνθεση του Ντίνου Πετράτου με τους πρωταγωνιστές και τις πρωταγωνίστριες του μουσικού θεάτρου που, με εξαίρεση τις τέσσερις κυρίες που εμφανίστηκαν στην παράσταση του Ηρωδείου (Καλουτά, Βρανά, Σαπουντζάκη, Κοντού) και την υπέροχη Μάγια Μελάγια που παρακολούθησε την παράσταση του Σαββάτου (και είμαι σίγουρος ότι της έγινε πρόταση να εμφανιστεί αλλά θα αρνήθηκε για τους δικούς της λόγους), έχουν πια πεθάνει. Ανάμεσά τους η Ρένα Βλαχοπούλου, σε ένα στιγμιότυπο με τη Ζωζώ Σαπουντζάκη από την επιθεώρηση Κάθε καρυδιάς καρύδι που ανέβηκε το καλοκαίρι του ’60 στο θέατρο «Μετροπόλιταν».

Ο Κραουνάκης και οι συνεργάτες του παρέδωσαν, όπως έγραψε ο ίδιος, τον 20^ο αιώνα στον 21^ο και, γράφω εγώ, το έκαναν με τον καλύτερο τρόπο. Η παράσταση είχε συγκίνηση αλλά είχε και μέτρο. Είχε πολλές αναμνήσεις αλλά δεν είχε ρετρό διάθεση. Είχε αναφορές σε «απουσίες» και στο «χθες» αλλά είχε και άφθονο «σήμερα», ζωντανές και δυναμικές παρουσίες. Πάντρεψε ιδανικά ανθρώπους μεγάλης ηλικίας με νέα παιδιά που τώρα ξεκινούν και έχουν τα προσόντα για ένα υπέρλαμπρο μέλλον. Αρκεί να τους σταθούν σπουδαίοι συνθέτες και στιχουργοί, να τους γράψουν τραγούδια σαν κι αυτά, να τους δώσουν ευκαιρίες σαν αυτήν την παράσταση. Για την οποία θέλω να πω πολλά ευχαριστώ: πρώτα από όλα στον Γιώργο Λούκο, τον πρόεδρο του Φεστιβάλ Αθηνών, που είχε αυτή την ιδέα και βέβαια στον Σταμάτη Κραουνάκη που εμπνεύστηκε, οργάνωσε και απογείωσε αυτό το υπέροχο θέαμα. Και τέλος σε όλους τους συντελεστές, τους πρωταγωνιστές και κυρίως τις πρωταγωνίστριες που απέδειξαν την κλάση τους και ορισμένες ξεπέρασαν σημαντικά εμπόδια και... είπαν "ναι"!

Το απόγευμα του Σαββάτου, λίγο πριν τη δεύτερη παράσταση, ο Σιδερής Πρίντεζης είπε στην εκπομπή του Πάμε σαν άλλοτε στο «Δεύτερο» ότι αν ζούσε η Ρένα Βλαχοπούλου, όσο χρονών και αν ήταν, θα ήταν παρούσα στην παράσταση αυτή τραγουδώντας «Έχω απόψε ένα κέφι τρελό». Με κάποιον τρόπο η Ρένα ήταν εκεί… Και όλοι/ες εμείς που ήμασταν επίσης εκεί είχαμε όντως ένα κέφι τρελό!

Ο Σταμάτης Κραουνάκης αποχαιρετά το κοινό του Ηρωδείου
παίζοντας στη λατέρνα το "Αυτή η νύχτα μένει".
Αυτές οι δυο νύχτες θα μείνουν!

Οδός Ονείρων

Σήμερα συμπληρώνονται 14 χρόνια από τον θάνατο του Μάνου Χατζιδάκι ενώ χτες συμπληρώθηκαν 46 χρόνια από την πρεμιέρα της Οδού Ονείρων, της μοναδικής επίσημης συνεργασίας της Ρένας Βλαχοπούλου με τον μεγάλο συνθέτη. Πολλές ιστοσελίδες, έντυπα, blog αναφέρονται σήμερα στον μεγάλο συνθέτη και στην τεράστια προσφορά του στον πολιτισμό του τόπου μας. Το blog αυτό έχει ήδη αναφερθεί στη γέννηση της Οδού Ονείρων και στη συμβολή της Ρένας Βλαχοπούλου στη γέννηση αυτή (η Οδός Ονείρων γεννήθηκε όταν η Ρένα Βλαχοπούλου κάλεσε τον Μάνο Χατζιδάκι να συνεργαστούν στο θέατρο "Μετροπόλιταν", διαβάστε εδώ περισσότερα), αλλά σήμερα θα σταθεί περισσότερο στην παράσταση, τιμώντας τη μνήμη του δημιουργού της αλλά και της πρωταγωνίστριάς της.

Τι ακριβώς ήταν η Οδός Ονείρων; Όπως είπαμε και παλιότερα, ήταν η πραγματοποίηση ενός ονείρου του Μάνου Χατζιδάκι: να φτιάξει ένα μουσικό θέαμα διαφορετικό από τις επιθεωρήσεις που παρουσιάζονταν τότε στα μουσικά θέατρα της Αθήνας (και που τόσο εμείς νοσταλγούμε σήμερα, αναλογιζόμενες/οι την εξέλιξη του είδους στις επόμενες δεκαετίες). Ο Ιάσονας Τριανταφυλλίδης, σε αφιέρωμά του στην παράσταση, αναφέρει πως η Ρένα Βλαχοπούλου θυμόταν το έργο ως μια επιθεώρηση «κουλτουριάρα» όπου «όλα ήταν περίεργα». Είναι πραγματικά ενδιαφέρον το γεγονός ότι εκείνο το καλοκαίρι οι δυο νέες μεγάλες δυνάμεις στον χώρο της μουσικής, ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Μίκης Θεοδωράκης, αποφάσισαν να «ανανεώσουν» το είδος της επιθεώρησης έχοντας ο καθένας για πρωταγωνίστρια μια κορυφαία παρουσία της κλασικής μορφής του είδους (στην Όμορφη Πόλη του Θεοδωράκη που παιζόταν στο θέατρο «Παρκ», λίγα μέτρα πιο πάνω από το Μετροπόλιταν, πρωταγωνίστριες ήταν οι Άννα και Μαρία Καλουτά).

Αν και για την υπέροχη μουσική και των δυο παραστάσεων δεν φαίνεται να έχει κανείς αντίρρηση, γεννιέται το ερώτημα αν τελικά ο Χατζιδάκις και ο Θεοδωράκης πρότειναν κάτι διαφορετικό για να ανανεώσουν αυτό το μουσικοθεατρικό είδος. Οι κριτικοί της εποχής δεν δείχνουν ιδιαίτερα ενθουσιασμένοι για τα κείμενα και δυστυχώς δεν έχουμε πρόσβαση σ’ αυτά για να τα κρίνουμε. Η αλήθεια είναι ότι οι δυο παραστάσεις πολεμήθηκαν αρκετά από δημοσιογραφικούς κύκλους της εποχής, καθώς αρκετοί από τους καθιερωμένους συγγραφείς ήταν και δημοσιογράφοι ή χρονογράφοι και έτσι καταλαβαίνει κανείς ότι τα διάφορα έντυπα δεν ήταν πρόθυμα να δεχτούν τις προτάσεις των δύο συνθετών και των συνεργατών τους, ενώ ιδιαίτερα για τον Μάνο Χατζιδάκι πολλοί ακόνιζαν τα μαχαίρια τους, γιατί ο ίδιος είχε εκφραστεί ανοιχτά για τους συντελεστές του μουσικού θεάτρου και του ελαφρού τραγουδιού με καθόλου κολακευτικά λόγια.

Από τις κριτικές πάντως συμπεραίνουμε ότι η Οδός Ονείρων πέτυχε περισσότερο από την Όμορφη Πόλη τον στόχο της να προσφέρει ένα θέαμα διαφορετικό από τα συνηθισμένα, που αν και δεν διακρινόταν για τα εμπνευσμένα του κείμενα ή την καυστική σάτιρα, ο απολογισμός του είναι τελικά θετικός, όπως γράφει ο Κ. Σκαλιόρας στον Ταχυδρόμο της 26^ης Ιουνίου 1962: «Και είναι φανερό πως όσοι ευθύνονται για το αποτέλεσμα, δεν μπορεί παρά να ανήκουν στην ίδια συντροφιά, με κοινή καλλιτεχνική δεκτικότητα και συγγενικό χιούμορ». Και πράγματι, μπορεί να αναφερόμαστε πάντα στον Μάνο Χατζιδάκι, γιατί η μουσική του κρατά ζωντανή την Οδό Ονείρων σχεδόν μισό αιώνα μετά την τελευταία αυλαία της, ωστόσο μεγάλη συμβολή στην επιτυχία της παράστασης είχαν και ο Μίνως Αργυράκης τα σκίτσα του οποίου ήταν η αφορμή για να γεννηθούν οι ήρωες και οι ηρωίδες του έργου, αλλά και ο Αλέξης Σολομός με τα κείμενα και τη σκηνοθεσία του, και ο Μανώλης Καστρινός με τις χορογραφίες του.

Στην Οδό Ονείρων πρωταγωνιστούσαν ο Δημήτρης Χορν, η Ρένα Βλαχοπούλου, η Μάρω Κοντού, η Ζωή Φυτούση, ο Γιώργος Κωνσταντίνου, ο Βαγγέλης Πρωτόπαπας, ο Γιώργος Εμιρζάς, ο Λευτέρης Βουρνάς. Χόρευαν ο Μανώλης Καστρινός και η Χρυσούλα Ζώκα. Με μικρότερα γράμματα στο πρόγραμμα αναφέρονται 41 ακόμα ονόματα νέων ηθοποιών και χορευτών που επιλέχτηκαν μετά από ακροάσεις: ανάμεσά τους ο Γιώργος Μαρίνος που καθιερώθηκε τραγουδώντας το βασικό μοτίβο του έργου, ο Ντίνος Καρύδης, η Νίκη Λεμπέση, η Ζέτα Αποστόλου, η Β. Κρούσκα, ο Φ. Γεωργίτσης. Τη 18μελή ορχήστρα του θέατρου «Μετροπόλιταν» διηύθυνε ο Στέλιος Καφαντάρης. Με το Μ. Αργυράκη συνεργάστηκε για τα σκηνικά ο Τάσος Ζωγράφος ενώ βοηθός σκηνοθέτη ήταν ο Αντώνης Αντωνίου.

Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των συντελεστών της Οδού Ονείρων, τις κριτικές που δημοσιεύτηκαν αλλά και το πρόγραμμα της παράστασης, καταλαβαίνουμε ότι μια από τις βασικές πρωτοτυπίες του έργου ήταν ότι υπήρχε ένα ενιαίο θέμα: οι κάτοικοι μιας γειτονιάς της Αθήνας διηγούνταν και πραγματοποιούσαν ένα όνειρό τους. Αντί για τον κομπέρ της κλασικής επιθεώρησης, υπήρχε ο φωτογράφος (Δημήτρης Χορν) που παρουσίαζε τους τύπους της γειτονιάς και τους βοηθούσε να πραγματοποιήσουν τα όνειρα και τις επιθυμίες τους. Ολόκληρο το θέατρο, και όχι μόνο η σκηνή, αναπαριστούσε τη γειτονιά αυτή όπως την εμπνεύστηκε ο Μίνως Αργυράκης: τα σκηνικά του περιτριγύριζαν το κοινό το οποίο συχνά αιφνιδιαζόταν από την εμφάνιση των ηθοποιών από τα διάφορα σημεία της πλατείας. Tο έργο ξεκινούσε με τον «Πρόλογο» στον οποίο μάλλον εμφανίζονταν όλοι οι κάτοικοι της Οδού Ονείρων και ο οποίος ολοκληρωνόταν με το υπέροχο «Όνειρο παιδιών της γειτονιάς» που τραγουδούσε ο Γιώργος Μαρίνος, ενώ χόρευαν η κυρά (Χρυσούλα Ζώκα) και ο νέος (Γιώργος Εμιρζάς). Στη συνέχεια εμφανιζόταν η Σούλα Μπάστα σατιρίζοντας τη μεγάλη επιτυχία του Χατζιδάκι «Τα παιδιά του Πειραιά» και αμέσως μετά ήταν η σειρά της Ρένας Βλαχοπούλου με το νούμερο «Όνειρο της οθόνης».

Σ’ αυτό το νούμερο η Ρένα υποδυόταν τη χήρα της γειτονιάς που ονειρευόταν να γίνει πρωταγωνίστρια του κινηματογράφου. Στα επίκαιρα της εποχής βλέπουμε τον φωτογράφο Χορν να την υποδέχεται: φοράει το ριχτό καρό φόρεμα που φορούσε και στην πρώτη σκηνή της ταινίας Μερικοί το προτιμούν κρύο (που γυριζόταν εκείνο το καλοκαίρι). Ο φωτογράφος της δείχνει την απεικόνιση του ονείρου της ως ένα ολόσωμο σκίτσο του Μίνου Αργυράκη, πίσω από το οποίο στεκόταν η Ρένα ενώ φαινόταν μόνο το κεφάλι της. Σε λίγο εμφανιζόταν με την τουαλέτα της μεγάλης πρωταγωνίστριας του σινεμά (μάλλον άλλαζε πάνω στη σκηνή). Στη συνέχεια οι θεατές παρακολουθούσαν το γύρισμα της ταινίας και τους βεντετισμούς της νευρικής πρωταγωνίστριας που πλέον λέγεται Ρένα Βόλβο (όνομα που παραπέμπει στη Ρίτα Κάντιλακ, πρωταγωνίστρια ελληνικών ταινιών εκείνων των χρόνων) και ηρεμεί τρώγοντας μόνο στραγάλια: στα επίκαιρα βλέπουμε τον καβγά της νευρικής πρωταγωνίστριας με τον σκηνοθέτη Τζον Φάπας (Γιώργος Κωνσταντίνου). Το νούμερο ολοκληρωνόταν με την προβολή της ίδιας της ταινίας: σύμφωνα με το πρόγραμμα η ταινία λεγόταν Η ναυμαχία της Σαλαμίνος, σύμφωνα με τις κριτικές της εποχής λεγόταν Αμάρτησα για το αρνί μου.

Στο δεκάλεπτο αυτό φιλμάκι παραγωγής της «Πιπίνος Φιλμ» (που γυρίστηκε από τη Φίνος Φιλμ και αν όντως υπάρχει στα αρχεία της, απορώ γιατί δεν το έχει προβάλει ποτέ κανείς) ο σκηνοθέτης του (αλλά και σκηνοθέτης όλης της παράστασης) Αλέξης Σολομός θυμάται πως «η Ρένα Βλαχοπούλου κάθεται σ’ ένα βράχο φορώντας έξωμη εσθήτα κι αναγνωρίζει στο φουστανελλοφόρο Μίνω Αργυράκη το γιο του διαφθορέα της, Μάνου Χαζηδάκι, που καταφτάνει καβάλα σ’ ένα γάιδαρο, ενώ μια ανώνυμη προβατίνα κάνει ένα αυγό»! Είναι πολύ αστείο το γεγονός ότι η Ρένα Βλαχοπούλου σατίριζε τις πρωταγωνίστριες του κινηματογράφου την ίδια στιγμή που άρχιζε να χτίζει τη δική της κινηματογραφική καριέρα καθώς το Μερικοί το προτιμούν κρύο που γύριζε ο Γιάννης Δαλιανίδης εκείνο το καλοκαίρι και προβλήθηκε στις αρχές του ’63 την καθιέρωσε στο σινεμά και της χάρισε την αθανασία…

Μετά από το «Όνειρο της οθόνης» ακολουθούσε το «Αερικό», στο οποίο τραγουδούσε ο Γιώργος Ζωγράφος και χόρευαν η Χρυσούλα Ζώκα και ο Μανώλης Καστρινός. Αμέσως μετά ήταν η σειρά των «Αδελφών Τατά», ένα νούμερο που παρωδούσε τους "10 μικρούς Νέγρους" της Αγκάθα Κρίστι.

Τις αδελφές Τατά που από δύο γίνονται πέντε και μετά εξαφανίζονται μία-μία υποδύονταν οι Μάρω Κοντού, Ζωή Φυτούση, Ρένα Βλαχοπούλου, Νίκη Λεμπέση και ο Βαγγέλης Πρωτοπαπάς (στο ρόλο της μιας από τις πέντε που εγχειρίζεται και γίνεται αρσενικιά...)! Το χαριτωμένο αυτό τραγούδι έφτασε δυστυχώς στις μέρες μας χωρίς τη φωνή της Ρένας… Ευτυχώς υπάρχουν οι φωτογραφίες από την παράσταση.

Οι αδελφές Τατά, από τον Λαγκαδά που ήσαν δύο, που ήσαν δύο μοναχά...
Μα είχαν μια καλή μαμά κι έναν άταχτο μπαμπά κι έτσι γίναν τρεις, γίναν τρεις, γίναν τρεις.
Οι αδελφές Τατά, από τον Λαγκαδά που ήσαν δύο, που ήσαν δύο μοναχά...
Μα είχαν μια χοντρή μαμά κι ένα αδύνατο μπαμπά κι έτσι γίναν τέσσερις με μια.
Οι αδελφές Τατά, από τον Λαγκαδά που ήσαν δύο, που ήσαν δύο μοναχά...
Μα είχαν μια χρυσή μαμά κι ένα ακούραστο μπαμπά κι έτσι γίναν πέντε στη σειρά.
Οι αδελφές Τατά, από τον Λαγκαδά που ήσαν δύο, που ήσαν δύο μοναχά...

Μα η μοίρα κυβερνά και παντρεύτηκε η μια, κι έτσι μείναν τέσσερις ξανά
Οι αδελφές Τατά, από τον Λαγκαδά, που ήσαν δύο, που ήσαν δύο μοναχά.
Μα η μοίρα κυβερνά και φαρμάκι πήρε η μια, κι έτσι μείναν τρεις πάλι ξανά
Οι αδελφές Τατά, από τον Λαγκαδά, που ήσαν δύο, που ήσαν δύο μοναχά.
Μα η μοίρα κυβερνά και εγχειρίστηκε η μια, κι έγινε, κι έγινε αρσενικιά.
Οι αδελφές Τατά, από τον Λαγκαδά, που ήσαν δύο, που ήσαν δύο μοναχά.
Μα η μοίρα κυβερνά κι αγαπήσαν τον Θωμά, και πεθάναν στον καβγά ποια θα πάρει τον Θωμά
Οι αδελφές Τατά, από τον Λαγκαδά, που ήσαν δύο, που ήσαν δύο μοναχά.
Μα η μοίρα κυβερνά και δεν έμεινε καμιά από τις αδελφές Τατά!

Η πρώτη πράξη της Οδού Ονείρων ολοκληρωνόταν με το «Όνειρο για Τεντυμπόυδες», τη «Μανούλα μου» που τραγουδούσε ο Λάκης Παπάς και το «Όνειρο Καλοκαιριάτικης Μέρας» στο οποίο η Μάρω Κοντού, ο Λευτέρης Βουρνάς και άλλα παιδιά της Οδού Ονείρων λανσάρουν τον νέο χορό «Χάτζη-Χάτζη».

Η δεύτερη πράξη ξεκινούσε με το «Όνειρο ιδανικής συζύγου» που σατίριζε τις ραδιοφωνικές διαφημίσεις της εποχής και αμέσως μετά ο Λάκης Παπάς τραγουδούσε τον «Κυρ-Μιχάλη», που τον υποδυόταν ο Γιώργος Κωνσταντίνου. Στη συνέχεια δεν είναι ξεκάθαρο αν σ’ αυτό το σημείο ή λίγο αργότερα, προς το τέλος του έργου, ο Δημήτρης Χορν ερμήνευε τον θρυλικό «Ηθοποιό», παρλάτα που τόσο μας γοητεύει σήμερα αλλά που δεν ικανοποίησε τους περισσότερους κριτικούς της εποχής εκείνης. Ακολουθούσε το τραγούδι «Έφυγε το τρένο» με τη Ζωή Φυτούση.

Η Ρένα Βλαχοπούλου εμφανιζόταν για μια ακόμα φορά στο επόμενο νούμερο: νέοι και νέες της Οδού Ονείρων διασκεδάζουν σε μια ταβέρνα όπου χορεύει το «Άστρο της Ανατολής» Χρυσούλα Ζώκα ενώ η τραγουδίστρια Ρένα Βλαχοπούλου υμνεί την ομορφιά της. Το όμορφο αυτό τραγούδι εντάχθηκε ως ορχηστρικό κομμάτι στον δίσκο της Οδού Ονείρων ενώ στα αρχεία του ΕΙΡ υπάρχει μια ηχογράφηση εκείνης της εποχής με τη φωνή της Μαίρης Λίντα (αργότερα η μουσική αυτή χρησιμοποιήθηκε και στους τίτλους της ταινίας Τοπ Καπί ενώ με στίχους του Άκου Δασκαλόπουλου έγινε το "Μαγικό χαλί" και ηχογραφήθηκε από τη Φλέρυ Νταντωνάκη). Άραγε το ηχογράφησε ποτέ και η Ρένα; Και αν ναι, έχει διασωθεί αυτή η ηχογράφηση; Ας θυμηθούμε εδώ τους στίχους του που τους είχε γράψει ο ίδιος ο Μάνος Χατζιδάκις:

Άστρο,
βγαίνεις μες στο βράδυ
μ’ άσπρο
φως μες στο σκοτάδι.

Φέγγεις
σαν μια στερνή μου αχτίδα
παντοτινή μου ελπίδα
σε τούτη τη γη.

Είναι
στον ουρανό γραμμένο
χαρά να περιμένω
κι εκείνη να αργεί.

Η Οδός Ονείρων ολοκληρωνόταν με το «Πάρτυ» όπου ο Δημήτρης Χορν παρουσίαζε τη Μάρω Κοντού στο τραγούδι «Το πουλί».

Στο εξαιρετικό ένθετο που συνοδεύει την πιο πρόσφατη έκδοση του CD της Οδού Ονείρων, ο Βασίλης Νικολαΐδης αναφέρει ότι, πέρα από τα νούμερα που παρουσιάσαμε παραπάνω, η Ρένα Βλαχοπούλου ήταν πανταχού παρούσα στο ρόλο μιας κουτσομπόλας και τραγουδούσε διάφορα τραγούδια όπως τα «Θαλασσοπούλια» που είπε αργότερα η Αλίκη Βουγιουκλάκη στην ταινία Aliki, my love. Τι να έχει σωθεί άραγε από όλο αυτό το υλικό;

Η Αλίκη Βουγιουκλάκη είχε πάντως κάποια στιγμή την τιμητική της στην παράσταση της Οδού Ονείρων. Ο Χατζιδάκις αποφάσιζε κάθε τόσο να κάνει τονωτικές ενέσεις στο έργο και έτσι πραγματοποίησαν έκτακτες εμφανίσεις η Αλίκη, η Νάνα Μούσχουρη και ο Ευγένιος Σπαθάρης με τον Καραγκιόζη του. Ειδικότερα η Αλίκη Βουγιουκλάκη εμφανίστηκε σε τέσσερις παραστάσεις της Οδού Ονείρων ένα Σαββατοκύριακο του Αυγούστου. Εμφανιζόταν στο «Όνειρο της Οθόνης», μαζί με τη Ρένα Βλαχοπούλου, και τραγουδούσε τις μεγάλες κινηματογραφικές επιτυχίες που της είχε γράψει ο Μάνος Χατζιδάκις. Άλλη μια σπάνια θεατρική στιγμή που χάθηκε για πάντα… Μόνο κάποιες φωτογραφίες από τις πρόβες μαρτυρούν αυτή την πρώτη καλλιτεχνική συνάντηση των δύο κυριών που έμελλε να είναι και η τελευταία.

Όπως ανέφερα και στην ανάρτηση του Απριλίου, η θεατρική και μουσική ιστορία μας στάθηκε για χρόνια άδικη απέναντι στη Ρένα Βλαχοπούλου, αποσιωπώντας το γεγονός ότι είχε έναν τόσο ενεργό ρόλο στην παράσταση της Οδού Ονείρων: ανήκε σε άλλη εταιρία και δεν ήταν δυνατή η συμμετοχή της στον δίσκο με τη μουσική του έργου, το όνομά της δεν αναφερόταν καν στο εξώφυλλο και το μεγάλο κοινό που γνώριζε και λάτρευε των δίσκο για τέσσερις δεκαετίες αγνοούσε αυτή την τόσο σημαντική λεπτομέρεια (πόσο μάλλον το γεγονός ότι χάρη στην ίδια τη Ρένα και τον Μανώλη Καστρινό ξεκίνησε όλη αυτή η υπόθεση την άνοιξη του ’62). Ευτυχώς με την οριστική έκδοση του CD που επιμελήθηκε ο Βασίλης Νικολαΐδης το 2000 αποκαταστάθηκε αυτή η αδικία…

Κι αν η ίδια η Ρένα θυμόταν την Οδό Ονείρων σαν μια παράξενη, «κουλτουριάρα» επιθεώρηση, οι κριτικοί της εποχής φρόντιζαν να τονίσουν την απολαυστική της παρουσία σ’ αυτό το ιδιαίτερο έργο. Ο Βάσος Βαρίκας έγραψε στα Νέα: «Από τα περισσότερο επιτυχημένα αναφέρω τη σάτιρα των σταρ και των ελληνικών φιλμς, όπου παρεμβαίνει και ο κινηματογράφος με πρωταγωνιστές, εκτός από την αμίμητη κ. Βλαχοπούλου, τον κ. Χατζηδάκι ως λήσταρχο, τον κ. Καστρινό και τον κ. Αργυράκη». Ο Κ. Σκαλιόρας έγραψε στον Ταχυδρόμο της 26^ης Ιουνίου 1962: «Από τους ηθοποιούς, ο Δημήτρης Χορν και η Ρένα Βλαχοπούλου, είναι κυριολεκτικά απολαυστικοί, με σίγουρη αίσθηση της κωμικής αποτελεσματικότητας, με μεγάλη σκηνική άνεση». Ο Αχιλλέας Μαμάκης έγραψε στις Εικόνες της 22^ης Ιουνίου 1962: «Μετά από τον θαυμάσιο Χορν έχει δικαιωματικά θέση στον πίνακα της επιτυχίας η Ρένα Βλαχοπούλου. Κεφάτη και ζωηρή, δίνει με χαρακτηριστικές πινελιές τους τύπους που υποδύεται και είναι η επικρατέστερη ανάμεσα στα γυναικεία στελέχη του συγκροτήματος».

Η Οδός Ονείρων κατέβηκε στα μέσα Σεπτεμβρίου του 1962. Είναι κρίμα που αυτή η σημαντική συνεργασία της Ρένας Βλαχοπούλου με τον Μάνο Χατζιδάκι δεν άφησε κανένα ντοκουμέντο, πέρα από τις φωτογραφίες, τις κριτικές και τα λιγοστά «βουβά» πλάνα από τα επίκαιρα της εποχής. Δυστυχώς δεν επαληθεύτηκαν οι στίχοι του «Τι θα μείνει» που τραγούδησε η Ρένα στα χρόνια του ‘80: δεν έμειναν ούτε καν «κάποιοι δίσκοι στο πικάπ, κι αυτοί φθαρμένοι…». Η μόνη «Βλαχοπουλική» ερμηνεία «Χατζιδακικού» τραγουδιού που φαίνεται να έχει φτάσει στις μέρες μας είναι το «Έλα πάρε μου τη λύπη» που ηχογραφήθηκε στους ραδιοθαλάμους του ΕΙΡ (και που μας ξαναθύμησε χτες ο Σιδερής Πρίντεζης από την εκπομπή του Δεύτερο Πρόγραμμα). Ας το ακούσουμε και σήμερα, για να θυμηθούμε δυο σπουδαίους ανθρώπους του ελληνικού πολιτισμού, προερχόμενους από δυο πολύ διαφορετικούς καλλιτεχνικούς κόσμους, με διαφορετικές καταβολές και αναφορές, που όμως κάποια στιγμή συνεργάστηκαν με… ονειρικά αποτελέσματα.

Πηγές:

Απέργης, Φώτης. «Ο μεγάλος Βουλικός». Ελευθεροτυπία, 13 Ιουνίου 2004.
Βαρίκας, Βάσος. Κριτική Θεάτρου. Αθήνα: Παπαζήσης, 1972.
Μπαγιέρης, Δημήτρης. Δημήτρης Χορν. Αθήνα: Οδός Πανός, 1997.
Νικολαΐδης, Βασίλης (επιμ.). Μάνος Χατζιδάκις. Οδός Ονείρων (CD). MINOS EMI, 2000.
Σολομός, Αλέξης. Βίος και παίγνιον. Σκηνή-Προσκήνιο-Παρασκήνια. Αθήνα: Δωδώνη, 1980.
Τριανταφυλλίδης, Ιάσονας. «Ήταν κάποτε η Οδός Ονείρων». Δίφωνο, τ. 21, Ιούνιος 1997.

Οι φωτογραφίες προέρχονται από τις παραπάνω πηγές καθώς επίσης και από το βιβλίο του Μάκη Δελαπόρτα Βίβα Ρένα (Αθήνα: Άγκυρα, 2004) ενώ τα σκίτσα από το πρόγραμμα της Οδού Ονείρων.