Η πρώτη βροχούλα έπεσε σήμερα το απόγευμα στη Θεσσαλονίκη. Σημάδι ότι το φθινόπωρο έρχεται επιτέλους;
"Η πρώτη βροχούλα" είναι ο τίτλος ενός κεφάτου τραγουδιού του Αλέκου Σπάθη (σε στίχους πιθανώς του Γιώργου Οικονομίδη) που ηχογράφησε η Ρένα Βλαχοπούλου στους ραδιοθαλάμους του ΕΙΡ στις αρχές της δεκαετίας του '60. Ένα κεφάτο τραγούδι: "Η πρώτη βροχούλα όταν πέσει, μ' αρέσει, μ' αρέσει, μ' αρέσει" τραγουδά η Ρένα και νομίζω πείθει τον ακροατή/την ακροάτρια να αγαπήσει την πρώτη βροχούλα, ακόμα κι αν σημαίνει το τέλος του καλοκαιριού.
Ας μην ξεχνούμε όμως και το άλλο τραγούδι της Ρένας που μιλάει για την πρώτη βροχή που ακόμα όμως δεν έχει έρθει: "Το πρωτοβρόχι μου το λυπημένο, το περιμένω, το νοσταλγώ, το τραγουδάκι του το λυπημένο είναι θλιμμένο όπως κι εγώ..."
Και τα βροχερά τραγούδια της Ρένας Βλαχοπούλου δεν σταματούν εδώ: ας μην ξεχνάμε ότι ένα άλλο τραγούδι για τη βροχή της χάρισε τον τίτλο της "Βασίλισσας της Τζαζ" στην Κατοχή: το "Βρέχει, πόσο μ' αρέσει όταν βρέχει", μετάφραση από τους Αλέκο Σακελλάριο και Χρήστο Γιαννακόπουλο της ιταλικής επιτυχίας "Piove". Η Ρένα τραγούδησε επίσης στο θέατρο και το "Τώρα βρέξε όσο θες" (και λίγο έλειψε, από ό,τι λένε τα ανέκδοτα των παρασκηνίων, να... καταστρέψει τη σεζόν στο θέατρο "Περοκέ" το 1953...) που όμως τραγούδησε σε δίσκους η Μάριον Σίβα.
Απόψε όμως, μέσα σε ένα κλίμα αβεβαιότητας ανάμικτης με την αισιοδοξία που επιμένω να νιώθω κάθε φθινόπωρο, θέλω να αφιερώσω στις παρέες που "εγκατέλειψα" στην Αριστοτέλους και στην οδό Μελενίκου ένα τραγούδι για... μετά τη βροχή, που τραγούδησε η Ρένα Βλαχοπούλου στον τελευταίο της δίσκο που κυκλοφόρησε το 1997: "Somewhere over the rainbow..."
Καλή σχολική/ακαδημαϊκή χρονιά σε όλες και όλους. Και καλή αντάμωση!
Βρισκόμαστε στα 1962, στο καλοκαίρι της Οδού Ονείρων και της Όμορφης Πόλης, το καλοκαίρι που ο Γιάννης Δαλιανίδης ετοιμάζεται να γυρίσει το πρώτο του μιούζικαλ. Σαν σήμερα, στις 4 Αυγούστου 1962, η στήλη "Τα απόρρητα των στούντιο" της εφημερίδας Εμπρός δημοσιεύει την παρακάτω είδηση:
Η Ρένα Βλαχοπούλου έκλεισε συμβόλαιο για να πρωταγωνιστήση σε μια νέα ταινία της Φίνος Φιλμ. Η περσινή της εμφάνισι στο "Όταν λείπη η γάτα" άρεσε υπερβολικά και θεωρείται αποκάλυψι στο είδος της σουμπρετοκαρατερίστας στο οποίον μόνον αυτή και η Μαρίκα Νέζερ διαπρέπουν.
Η Βλαχοπούλου λοιπόν, καθώς ετοιμαζόταν να κοιμηθή μετά την παράστασί της ένα από τα τελευταία βράδια, άκουσε μερικούς νεαρούς να κάνουν καντάδα σε μια γειτόνισσά της. Κερκυραία καθώς είναι, την έπιασε το κέφι και τους σιγοντάρησε. Όταν μάλιστα έμαθε ότι και οι κανταδόροι ήταν Κερκυραίοι, το κέφι άναψε περισσότερο. Σε λίγο όλα τα παράθυρα άνοιξαν για να ακούσουν το όμορφο τραγούδι που τους γύρισε σε παλιές εποχες. Μόνον ένας της υπενθύμισε πως δεν βρισκόταν στην... "Οδόν Ονείρων" αλλά στη... λεωφόρο Κηφισιάς, αλλά δεν τον άφησαν οι άλλοι να συνεχίση. Πού θα έβρισκαν την ευκαιρία να ακούσουν... ανέξοδα τόσα τραγούδια...
Αχ και να ζούσα το καλοκαίρι του 1962, στη Λεωφόρο Κηφισίας...
Τέτοια μέρα νιώθω συνήθως μια μελαγχολία. Φέρνω στον νου μου τραγούδια λυπητερά με τη φωνή της Ρένας που μιλούν για χωρισμό ή βροχή... Ωστόσο, νομίζω ότι ο κόσμος που την αγάπησε και ακόμα την αγαπά δεν συνδέει τη Ρένα Βλαχοπούλου με μελαγχολία ή στενάχωρα συναισθήματα: η Ρένα παραμένει ένα σύμβολο κεφιού και αισιοδοξίας για το κοινό της, ένα κοινό που πιστεύω ότι συνεχώς ανανεώνεται και αποτελείται πλέον και από άτομα που δεν είχαν την τύχη να δουν τη Ρένα στη σκηνή ούτε τη θυμούνται από εμφανίσεις της σε συνεντεύξεις και τηλεοπτικές εκπομπές, αλλά την γνωρίζουν χάρη στις ταινίες της που συνεχίζουν να προβάλλονται από τους τηλεοπτικούς σταθμούς.
Έτσι, σήμερα που συμπληρώνονται έξι χρόνια από το φευγιό της Ρένας Βλαχοπούλου, σας καλώ να τη θυμηθούμε μέσα από αποσπάσματα ταινιών της που βρήκα στο youtube (στα κανάλια perryr07, garadja, maridour, Kateepyr19, NektariosR, glamourservices, skrokidis, NikosAggelo) και δείχνουν ίσως ποιες είναι οι πιο δημοφιλείς ατάκες ή/και σκηνές της. Κάποια από τα "δικά μου" στιγμιότυπα λείπουν, αλλά αυτό δεν έχει σημασία, αφού άλλωστε κάποια άλλα πολύ αγαπημένα μου αποσπάσματα είναι εδώ.
Και φυσικά θα ξεκινήσω με το θρυλικό "Σούζυ, τρως!" της Παριζιάνας. Η Ρένα Βλαχοπούλου και η συνονόματή της Ρένα Πασχαλίδου συνεργάζονται υπό την εποπτεία του Γιάννη Δαλιανίδη και μας χαρίζουν ένα απολαυστικό δίλεπτο (με περισσότερα από 100.000 χτυπήματα στο youtube)!
H Παριζιάνα είναι η δικιά μου πιο αγαπημένη ταινία της Ρένας Βλαχοπούλου. Σαφώς αναγνωρίζω ότι η Χαρτοπαίχτρα έχει καλύτερο σενάριο και ότι επιπλέον δείχνει πόσο καλά μπορεί να τα καταφέρει η Βλαχοπούλου σε έναν ρόλο που δεν γράφτηκε για εκείνη, ωστόσο για μένα η Παριζιάνα αποτυπώνει πιο... σφαιρικά το ταλέντο της, καθώς της δίνει την ευκαιρία να τραγουδήσει, να χορέψει, να κοροϊδέψει τον εαυτό της και τους άλλους/τις άλλες και να μας χαρίσει φυσικά απίστευτες ατάκες όπως το... "Φτάσαμε Λάρισα"...
Ή τα αλησμόνητα γαλλικά της Μαντάμ Πελαζί και τον αυτοχαρακτηρισμό της: "Είμαι χωρατατζού..."
Η συνύπαρξη της Ρένας με τον Χρόνη Εξαρχάκο σ' αυτήν την ταινία μας χαρίζει επίσης αξέχαστες στιγμές: --"Εγώ έχω ένα όνειρο, μετά την τέχνη" --"Ναι, να τρως!", "Κοίτα γαμπρό που θα βάλουμε στο σπίτι μας... Άσ' τηνε να πάρει λίγη ντομάτα..."
Στο youtube θα βρείτε βέβαια πολλή Χαρτοπαίχτρα, κάποιοι χρήστες μάλιστα έχουν κάνει τις δικές τους ανθολογίες από την ταινία. Εγώ σας δίνω εδώ την αγαπημένη μου ατάκα (που δεν υπήρχε στο κείμενο του Ψαθά, αλλά οφείλεται μάλλον στον Γιάννη Δαλιανίδη...):
Άλλος ένας ρόλος που δεν γράφτηκε αρχικά για τη Ρένα, αλλά εκείνη τον δόξασε είναι αυτός της "τρελής σαραντάρας". Η ίδια δήλωνε πως είναι μάλλον η αγαπημένη της ταινία και νομίζω ότι είναι και αγαπημένη πολλών users του youtube αν κρίνω από τις 43.000 και βάλε επισκέψεις που έχει δεχτεί το παρακάτω απόσπασμα: "Μωρέ δεν θέλω να πάω στο Λονδίνο!" (Α, Ρένα, εδώ διαφωνούμε...)
Πάντως μια από τις πιο δημοφιλείς (ίσως και η πιο δημοφιλής) ταινία της Ρένας για τη σημερινή γενιά είναι το Μια Ελληνίδα στο χαρέμι. Αυτή η ταινία έχει ιδιαίτερη σημασία και για μένα, αφού είναι η πρώτη ανάμνηση που έχω από Ρένα Βλαχοπούλου (στην ασπρόμαυρη τηλεόραση του σπιτιού μου, στο τέλος της δεκαετίας του '70). Το σχεδόν σουρεαλιστικό χιούμορ του Δαλιανίδη ενθουσιάζει το σημερινό κοινό με τις ατάκες του Χρόνη Εξαρχάκου "Τράβα μαλλί, ανεβαίνουμε" και "Βαγγέλη!", αλλά έχει και η Ρένα εξαιρετικές σκηνές στο έργο, όπως αυτή στο επόμενο απόσπασμα, ως μέντιουμ Μπιμπίδου: "Δεν μου λες, για τη σκύλα σου ήρθες να μάθεις εδώ;", "Το μαγαζί συνεργάζεται με ορισμένες προσωπικότητες!", "Τώρα βυθίζομαι... Ρίχνε προτού βυθιστώ!"
Και βέβαια στην ταινία αυτή βλέπουμε και την πιο κωμική σκηνή κηδείας που υπάρχει στον ελληνικό (ίσως και στον παγκόσμιο;) κινηματογράφο...
Ένα μουσικό διάλειμμα από την ίδια ταινία, ένα γλυκό κι αισιόδοξο τραγούδι (για να μην ξεχάσουμε ότι μιλάμε και για την πρώτη κυρία του κινηματογραφικού μιούζικαλ!): "Ασ΄τη ζωή σου τον δρόμο να πάρει..."
Μιλώντας όμως για την πρώτη κυρία του μιούζικαλ δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όχι μόνο τραγούδησε υπέροχα στις ταινίες της (όπως και στη σκηνή και στη δισκογραφία και στο ραδιόφωνο), αλλά κορόιδεψε και το τραγούδι της και την εικόνα της και το όνομά της ακόμα. Αναφέρομαι φυσικά στο Ραντεβού στον αέρα και στην κλασική σκηνή της παράστασης στην Πολεμική Αεροπορία. Η Τζένη Σταθάτου δανείζεται τη φωνή της Ρένας Βλαχοπούλου για να τραγουδήσει το "Έχω στενάχωρη καρδιά", αλλά ένα τεχνικό πρόβλημα καταστρέφει την παράσταση. Το βίντεο αυτό είναι άλλη μια τρυφερή (και ολίγον κωμικοτραγική) παιδική ανάμνηση του Rena Fan. Σχεδόν τριάντα χρόνια αφότου πρωτοείδα την ταινία, και μετά από άπειρες θεάσεις της συγκεκριμένης σκηνής, δηλώνω ότι κάθε φορά που τη βλέπω τα χέρια μου ιδρώνουν από αγωνία σαν βλέπω τη Βλαχοπούλου να μην ξέρει τι να κάνει όταν χαλούν οι στροφές του πικάκ και βέβαια νιώθω μια τεράστια ανακούφιση όταν οι στροφές επανέρχονται στη σωστή τους ταχύτητα...
Και εδώ επιτρέψτε μου να αφιερώσω το επόμενο απόσπασμα, από την ταινία Η θεία μου η χίπισσα, στον φίλο bosko: "Πού να σου βρούμε πάστα, μωρή, εδώ στους βράχους;"
Για πολύν κόσμο, και ιδιαίτερα για τους συμπατριώτες/τις συμπατριώτισσές της Ρένας, η πιο χαρακτηριστική της ταινία είναι Η Κόμησσα της Κέρκυρας. Αν και δεν είναι, νομίζω, από τις καλύτερες ταινίες της έχει κάποιες σκηνές ανθολογίας (όπως ο καβγάς της με τον Κερκυραίο μανάβη που δεν είναι άλλος από τον αγαπημένο της αδελφό Χρήστο Βλαχόπουλο), κερκυραϊκές φράσεις που τις λέει αυθεντικά και μοναδικά και κάποιες αλησμόνητες ατάκες ("Εσύ δεν ήξερες αν ξέρουν ελληνικά και θα ξέρεις αν ξέρουνε μουσική τούτοι δω;"), που τις βρήκα συγκεντρωμένες στο παρακάτω βίντεο.
Στο youtube βλέπουμε ότι πιο δημοφιλείς είναι οι φυσικά οι γελαστικές σκηνές της Ρένας Βλαχοπούλου. Λείπουν συνεπώς κάποιες πιο συγκινητικές ή "δραματικές" στιγμές από ταινίες της όπως η σκηνή στην αυλή λίγο πριν το φινάλε του Κάτι να καίει. Υπάρχουν όμως κωμικές της ατάκες από την ταινία αυτή: "Όχι, λέω τι φοράς τα γυαλιά, Χριστιανέ μου, και με μπερδεύεις;", "Άλλα μας έδειχνες μικρός στις φωτογραφίες κι άλλα βλέπουμε τώρα!", "Πρώτη φορά δεν είναι, αλλά η τελευταία είναι οπωσδήποτε" και "Σταμάτα να κατέβω!"
Τα παραπάνω αποσπάσματα δεν αποτελούν βέβαια το "best of" των ταινιών της Ρένας Βλαχοπούλου, είναι όμως ένα καλό δείγμα της κληρονομιάς γέλιου και χαράς που μας άφησε μέσα από τις ταινίες της δεκαετίας 1962-1972 και σίγουρα ένα καλό δείγμα των σκηνών που αγαπά ιδιαίτερα το σημερινό κοινό του internet. Βλέποντάς τα συγκεντρωμένα όλα μαζί, ο νους μου πήγε σε έναν θεατρικό/τραγουδιστικό απολογισμό της κινηματογραφικής καριέρας της Ρένας Βλαχοπούλου, που έκανε η ίδια στη σκηνή του θεάτρου "Καλουτά" τη σεζόν 1988-89. Στο πλαίσιο του νούμερου "Μοντέρνος κινηματογράφος" η Ρένα Βλαχοπούλου τραγουδούσε πάνω στη μουσική του τραγουδιού "Το γράμμα" των Θάνου Μικρούτσικου-Μπάμπη Τσικληρόπουλου κάποιους συγκινητικούς στίχους του Γιώργου Κωνσταντίνου που συνόψιζαν την κινηματογραφική της καριέρα και την προσφορά της στο ελληνικό κοινό.
Ας λένε για μένα, καρφί δεν μου καίγεται τόσο. Εγώ στη ζωή μου έχω δώσει ό,τι ήταν να δώσω: χαρά, ξεγνοιασιά, και τραγούδι και χορός και μαγεία... Και πήρα από σας ό,τι ήθελα: πολλή ευτυχία, ευτυχία...
Αν διαβάζατε τη στήλη των "Κοινωνικών" της Καθημερινής στις 21 Μαΐου 2010 θα μαθαίνατε ότι το απόγευμα εκείνης της μέρας, στον Ιερό Ναό Κοιμητρίου Παπάγου θα γινόταν η κηδεία της Μαίρης Σπάθη. Σίγουρα δεν θα καταλάβαινατε εύκολα ότι επρόκειτο για την κηδεία της Μαίρης Μοντ, μιας γνωστής τραγουδίστριας της περιόδου '55-'65 που υπήρξε σύζυγος ενός σπουδαίου Θεσσαλονικιού συνθέτη και μαέστρου, του Αλέκου Σπάθη... Ελάχιστες αναφορές έγιναν στον θάνατό της. Οι φίλες/οι του ελαφρού τραγουδιού έμαθαν την είδηση από τον παραγωγό του Δεύτερου Προγράμματος της ΕΡΑ Σιδερή Πρίντεζη (που το είχε πληροφορηθεί από τον Κώστα Ζουγρή). Τρεις εβδομάδες μετά, ο Πρίντεζης αφιέρωσε στο ζευγάρι Σπάθης-Μοντ μια εκπομπή του Πάμε σαν άλλοτε (που ελπίζουμε να επιστρέψει στο Δεύτερο δριμύτερο και με μεγαλύτερη διάρκεια τον Σεπτέμβρη), μεταδίδοντας τραγούδια του συνθέτη και τραγούδια που ερμήνευσε η Μοντ (τόσο του συζύγου της όσο και άλλων συνθετών).
Μαίρη Μοντ, Αλέκος Σπάθης
(από το CD Τα ελαφρά του '60, FM Records)
Οι δυο καλλιτέχνες συνδέθηκαν ιδιαίτερα με τη Ρένα Βλαχοπούλου, συνεργάστηκαν μαζί της αλλά έζησαν και πολλές ανθρώπινες στιγμές εκτός δουλειάς, καθώς η Ρένα τους πάντρεψε και τους συμπαραστάθηκε σε μια δύσκολη περίοδο της ζωής τους, όταν ο Σπάθης αρρώστησε. Συνεπώς επιβάλλεται να θυμηθούμε σ' αυτό το blog την πορεία τους και τις συναντήσεις τους με τη μούσα μας, ξεκινώντας από τη σημαντική πορεία του Αλέκου Σπάθη.
Ο Αλέκος Σπάθης γεννήθηκε στην Έδεσσα το 1914 (σύμφωνα με άλλες πηγές το 1915). Ήταν γέννημα-θρέμμα μιας μουσικής οικογένειας: ο πατέρας του ήταν ο Κωνσταντίνος Σπάθης, ένας από τους πρώτους δασκάλους μουσικής της Βόρειας Ελλάδας, με σπουδές στην Αθήνα και το Παρίσι και πλούσια εκπαιδευτική δράση στη Μακεδονία και τη Θράκη, και η μητέρα του Αγγελική Σπάθη ήταν επίσης μουσικός. Έτσι, τα τέσσερα παιδιά της οικογένειας, ο Αλέκος, ο Μενέλαος, ο Αντώνης και η Θάλεια σπούδασαν όλα βιολί και, με εξαίρεση τη Θάλεια, ασχολήθηκαν επαγγελματικά με τη μουσική (περισσότερες πληροφορίες για τη σταδιοδρομία του πατέρα, των αδελφών, αλλά και τον παππού και τους θείους του Αλέκου Σπάθη υπάρχουν στο Λεξικό της Ελληνικής Μουσικής του Τάκη Καλογερόπουλου, εκδ. Γιαλελής, 2001). Η οικογένεια μετακινήθηκε σε διάφορες περιοχές, από το Μοναστήρι μέχρι την Κωνσταντινούπολη, και εγκαταστάθηκε οριστικά στη Θεσσαλονίκη το 1930. Ο Αλέκος, σπούδασε εκτός από βιολί, ανώτερα θεωρητικά και διεύθυνση ορχήστρας, ενώ αγαπούσε ιδιαίτερα και το πιάνο. Στα μέσα της δεκαετίας του '30 έπαιζε πιάνο στην ορχήστρα ελαφράς μουσικής των Σπαθαίων και συμμετείχε σε μουσικές εκπομπές του Ραδιοφωνικού Σταθμού Θεσσαλονίκης που έχει δημιουργήσει ο Τσιγγιρίδης. Ωστόσο η σημαντική καλλιτεχνική του δράση στη Θεσσαλονίκη ξεκινάει το 1941.
Ο Αλέκος Σπάθης στα τέλη της δεκαετίας του '50
Στα χρόνια της Κατοχής η μουσική και γενικότερα καλλιτεχνική ζωή στη Θεσσαλονίκη είναι ιδιαίτερα έντονη. Στο μουσικό θέατρο πρωτοστατεί η Τούλα Δράκου με τον θίασό της αλλά και η Μαίρη Σοΐδου (πως ως παιδί-θαύμα είχε δουλέψει και με τον Αττίκ και μετά τον πόλεμο ίδρυσε το Παιδικό Θέατρο από το οποίο "βγήκε" η Τάνια Τσανακλίδου). Οι Γερμανοί επιτάσσουν τον Ραδιοφωνικό Σταθμό και ιδρύουν Συμφωνική Ορχήστρα (με μέλη της τους μουσικούς που ανήκαν στον Σύλλογο Μουσικών Θεσσαλονίκης) και εγκαθιστούν μεγάφωνα στην παραλία της πόλης από όπου ακούγονται συναυλίες κλασικής μουσικής αλλά και ανακοινώσεις για τις εκτελέσεις Ελλήνων πατριωτών (ο Κ. Τομανάς γράφει πως οι Θεσσαλονικείς--όπως και οι Αθηναίοι/ες--απορούσαν πώς οι άνθρωποι που παρακολουθούσαν τις συναυλίες με τις παρτιτούρες στο χέρι ήταν οι ίδιοι μ' εκείνους που πυρπολούσαν χωριά...). Στα χρόνια της Κατοχής εξάλλου ζει και δημιουργεί στη Θεσσαλονίκη και ο Βασίλης Τσιτσάνης. Εμείς όμως θα επικεντρωθούμε στον χώρο του ελαφρού τραγουδιού. Στον Ραδιοφωνικό Σταθμό λοιπόν οι Γερμανοί ιδρύουν την Ορχήστρα Ελαφράς Μουσικής, γνωστή και ως Ορχήστρα Συμφωνικής Τζαζ. Διευθυντής της ο Αλέκος Σπάθης. Αργότερα όμως, όπως θυμάται ο ακορντεονίστας και πιανίστας Κώστας Καρανίκας (σε μια συνέντευξή του στον Θεόδωρο Αυγέρη, περιοδικό Τάμαριξ, τ. 4, 1997) οι Γερμανοί φέρνουν έναν Γερμανό μουσικό, τον Άλμπερτ Κεκ, έναν εξαιρετικό άνθρωπο που όμως δεν είχε ιδέα από μουσική. Ο Αλέκος Σπάθης, που μιλούσε καλά τα γερμανικά, του έλεγε: "Όχι, Άλμπερτ, δεν είναι έτσι". Ο Κεκ άκουγε προσεχτικά και μάθαινε...
Η Ορχήστρα Ελαφράς Μουσικής στο προαύλιο του Σώματος Προσκόπων στα χρόνια της Κατοχής.
Δεξιά διακρίνεται ο μαέστρος Αλέκος Σπάθης και αριστερά ο πιανίστας Κώστας Καρανίκας
(φωτογραφία από το περιοδικό Τάμαριξ, τ. 4, 1997)
Η Ορχήστρα Ελαφράς Μουσικής αποτελούνταν από 16 μουσικούς (ανάμεσά τους, εκτός από τον Καρανίκα, ο σαξοφωνίστας Γιώργος Σπυρίδης, οι βιολιστές Γιάννης Μήτσουρας, Δημήτρης Βαλιέρας, Λαγόπουλος, ο τρομπετίστας Τριανταφύλλου). Εκτός από το ραδιόφωνο, η ορχήστρα έδινε συναυλίες στο κτίριο του Σώματος Προσκόπων (τα καλοκαίρια στον αυλόγυρο του κτιρίου, όπως φαίνεται στη σχετική φωτογραφία) και τις Κυριακές στον κινηματογράφο "Παλλάς", δωρεάν, για όλον τον κόσμο. Το κοινό της Θεσσαλονίκης, όπως και της Αθήνας, δείχνει ιδιαίτερη προτίμηση στην τζαζ (με την οποία, όπως με πληροφόρησε ο Αποστόλης Παπαγεωργίου στις Πρέσπες, στη διάρκεια του πρόσφατου συνεδρίου "Η δεκαετία του '40 στην τέχνη" του Δικτύου για τη Μελέτη των Εμφυλίων Πολέμων), οι Θεσσαλονικείς είχαν εξοικειωθεί ήδη από τον Μεσοπόλεμο χάρη στον Ραδιοσταθμό του Μπάρι. Το σουίγκ θριαμβεύει, αλλα είναι δημοφιλή και τα ελληνικά ελαφρά τραγούδια καθώς και οι οπερέττες.
Παράλληλα με την ορχήστρα του Ραδιοσταθμού οι Σπαθαίοι, ο Καρανίκας και ο Ιταλός μουσικός Ποζέλι ιδρύουν την ορχήστρα "Σπάθη-Καρανίκα-Ποζέλι": ο Αλέκος Σπάθης παίζει πιάνο και διευθύνει, ο αδελφός του Μενέλαος παίζει βιολί, ο Άγγελος Καλλιπολίτης παίζει μπάσσο, ο Καρανίκας ακορντεόν και ο Ποζέλι σαξόφωνο και κλαρινέτο. Η ορχήστρα παίζει στα κέντρα της εποχής "Ακαπούλκο", "Παράδεισος", "Σπίτι του Στρατιώτη", κυρίως για τους Γερμανούς αλλά και τους πλούσιους Θεσσαλονικείς. Ο Αλέκος Σπάθης συνεργάζεται και με κάποιους μουσικούς θιάσους και γράφει μουσική για επιθεωρήσεις (όπως η Σπιρτόζα του 1943).
Μαίρη Μοντ και Ρένα Βλαχοπούλου
(φωτογραφία από το βιβλίο Βίβα Ρένα, εκδ. Άγκυρα 2002)
Μετά την Απελεύθερωση η ορχήστρα Σπάθη συνεχίζει να εμφανίζεται σε κέντρα της Θεσσαλονίκης (όπως το "Ντελίς" και το "Τριφύλλι") και είναι περιζήτητη όπου γίνονται οι μεγάλοι χοροί. Παράλληλα, το 1946 ιδρύεται από την ελληνική κυβέρνηση ο Ραδιοφωνικός Σταθμός Μακεδονίας και ο Αλέκος Σπάθης διευθύνει σταθερά την Ορχήστρα Ελαφράς Μουσικής του σταθμού. Η ορχήστρα του συνεχίζει στα χρόνια του '50 να πραγματοποιεί εμφανίσεις στα νυχτερινά κέντρα της συμπρωτεύουσας: "Παράδεισος", "Ακαπούλκο", "Χαβάη"... Στη "Χαβάη" μάλλον πραγματοποιείται η γνωριμία του Αλέκου Σπάθη με τη Ρένα Βλαχοπούλου. Το 1955, στην περίοδο της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης, εμφανίζονται εκεί οι Άννα και Μαρία Καλουτά, Ρένα Βλαχοπούλου και Γιώργος Οικονομίδης. Είναι η χρονιά που ο Σπάθης έχει γνωρίσει τη Μαρία Μουστάκα, η οποία ξεκινάει στο πλευρό του την τραγουδιστική της καριέρα ως Μαίρη Μοντ. Η Ρένα Βλαχοπούλου παντρεύει το ζευγάρι που την επόμενη χρονιά (1956) αποκτά μια κόρη, την Αγγελική-Μελωδία (νονός του κοριτσιού ο Γιώργος Οικονομίδης που έχει γράψει τους στίχους στα περισσότερα τραγούδια του Αλέκου Σπάθη), και μετακομίζει στην Αθήνα. Έτσι ξεκινάει η περίοδος της μεγάλης του ακμής.
Ο Σπάθης εργάζεται αδιάκοπα στο ΕΙΡ, στα νυχτερινά κέντρα και στο θέατρο και το όνομά του αρχίζει να γίνεται ευρέως γνωστό. Δισκογραφεί τα πρώτα του τραγούδια που γνωρίζουν μεγάλη επιτυχία. Το πρώτο του τραγούδι, το slow "Νυχτώνει" έχει στίχους του αδελφού του, Μενέλαου Σπάθη. Η γκάμα του είναι μεγάλη, καθώς γράφει δημοφιλείς καντάδες (όπως τα "Για μια κιθαρίτσα", "Και ντο-ρε-μι-φα-σολ-λα-σι", "Πάλι τα 'πια"), χασάπικα ("Έχω μια φλόγα στην καρδιά"), "ρομάντζες" ("Η συνείδησις", μεγάλη επιτυχία της Καίτης Μπελίντα και του Φώτη Δήμα), "εύθυμα τραγουδάκια" ("Η μοίρα μου κι εσύ" που πρωτοτραγούδησε η Ρένα Βλαχοπούλου, αλλά δισκογραφήθηκε με το Τρίο Κιτάρα), τάγκο ("Εκείνα τα μάτια"), βαλς ("Είχα πιστέψει στα όνειρα") αλλά και "μοντέρνα τραγουδάκια", ("Ο Καραγκιόζης" που τραγούδησε η Νάνα Μούσχουρη στο Β΄ Φεστιβάλ Ελληνικού Τραγουδιού του ΕΙΡ).
Πολλά από τα τραγούδια του τραγουδά σε δίσκους αλλά κυρίως στο ραδιόφωνο η Μαίρη Μοντ, η οποία όμως τραγουδά κομμάτια και άλλων συνθετών (όπως το "Έλα" του Γεράσιμου Λαβράνου και το "Αγαπημένε μου, χρόνια πολλά" του Χρήστου Χαιρόπουλου στη δισκογραφία αλλά και το "Πάμε μια βόλτα στο φεγγάρι" του Μάνου Χατζιδάκι στο ΕΙΡ). Κατεξοχήν ερμηνεύτρια του ραδιοφώνου, η Μαίρη Μοντ πήρε μέρος σε πάρα πολλές εκπομπές του παλιού ΕΙΡ και έτσι "διασώζονται" πολλές συνθέσεις του συζύγου της που δεν δισκογραφήθηκαν, (ανάμεσά τους και μια ενδιαφέρουσα συνύπαρξη της Μοντ με τη Νάνα Μούσχουρη: ερμηνεύουν μαζί το "Απόψε το φεγγάρι μας"). Η ίδια θυμόταν ότι ο σύζυγός της ήταν ο πιο αυστηρός κριτής της φωνής της. Επειδή δούλευαν ως αργά το βράδυ στα νυχτερινά κέντρα, η φωνή της δεν ήταν πάντα σε φόρμα στις πρωινές ηχογραφήσεις του παλιού ΕΙΡ και όποτε η απόδοσή της δεν ήταν καλή, ο Σπάθης ήταν ο πρώτος που της το επεσήμαινε. Μόνο σε μια συναυλία στο θέατρο "Κεντρικόν", θυμόταν, τής είπε "Μπράβο, Μαίρη, καλά τα πήγες!"...
Ο Σπάθης γράφει ακόμα μουσική για δύο κινηματογραφικές ταινίες που προβάλλονται το 1961 (Οι εννιακόσιοι της Μαρίνας του Κώστα Δούκα και Ευτυχώς τρελάθηκα του Κώστα Ανδρίτσου). Σπάθης και Μοντ εμφανίζονται αδιάκοπα στα νυχτερινά κέντρα της πρωτεύουσας ("Τροκαντερό", "Κάστρο", "Ουί-Ουί") στα οποία συνεργάζονται με μεγάλα ονόματα όπως η Ρένα Βλαχοπούλου, η Καίτη Μπελίντα, η Ζωζώ Σαπουντζάκη, ο Γιώργος Οικονομίδης, ο Βάσος Σεϊτανίδης, το Τρίο Κιτάρα, η Μάριον Σίβα, το ζευγάρι Φλερύ-Άλμα. Με τη Ρένα Βλαχοπούλου ο Αλέκος Σπάθης συναντιέται και στο θέατρο "Μετροπόλιταν", στην επιθεώρηση Σαμπάνια και ρετσίνα, το καλοκαίρι του 1959, όπου η Ρένα λανσάρει τα τραγούδια του "Ο άντρας της ζωής μου" και "Εκείνα τα μάτια", τα οποία δυστυχώς δεν δισκογράφησε, αλλά το δεύτερο τουλάχιστον έχει σωθεί με τη φωνή της Μαίρης Μοντ από ηχογράφηση του ΕΙΡ.
Για την ακρίβεια, παρά τη μακρόχρονη συνεργασία τους και την προσωπική τους σχέση, η Ρένα Βλαχοπούλου δεν δισκογράφησε κανένα τραγούδι του Αλέκου Σπάθη. Έχουν όμως σωθεί στα αρχεία της Ελληνικής Ραδιοφωνίας αρκετά τραγούδια από τις εκπομπές που έκαναν οι δυο τους, όχι μόνο τραγούδια του Σπάθη (όπως το υπέροχο "Ποιος το ξέρει", αλλά και τα "Για σένα ό,τι κι αν έδωσα είναι λίγο", "Δυο μύλοι μυκονιάτικοι", "Αν είχες κατανόηση", "Προχθές, εχθές και σήμερα", "Με τους ξενύχτες" και το πανέμορφο "Η πρώτη βροχούλα" που μας "σύστησε" πέρσι ο Σιδερής Πρίντεζης στο εξαιρετικό του αφιέρωμα στη Ρένα), αλλά και τραγούδια άλλων συνθετών, όπως το "Πίνω για τα μάτια σου" του Γιώργου Μουζάκη, το "Σε είδα κάποιο μεσημέρι" του Λυκούργου Μαρκέα, "Της μιας δραχμής τα γιασεμιά" του Αττίκ αλλά και το "Έλα πάρε μου τη λύπη" του Μάνου Χατζιδάκι (το μόνο χατζιδακικό τραγούδι που έφτασε στις μέρες μας με τη φωνή της Ρένας, επιλογή που μάλλον χρωστάμε στον Αλέκο Σπάθη).
Η Ρένα Βλαχοπούλου μίλησε για τη συνεργασία της με τον Αλέκο Σπάθη σε μια εκπομπή της Φραντζέσκας Ιακωβίδου, στα μέσα της δεκαετίας του '80: "Ο Σπάθης υπήρξε μία μουσική προσωπικότητα, ένας μαέστρος, για μένα, από τους πραγματικά ταλαντούχους. Ο άνθρωπος αυτός δυστυχώς γι' αυτά που έδωσε δεν πήρε τίποτα, παρά ξεχάστηκε πολύ γρήγορα, όπως συνήθως ξεχνιούνται οι καλλιτέχνες. Συνεργάστηκα πάρα πολύ με τον Σπάθη, σε κέντρα, στο θέατρο, σε πολλές εκπομπές, από τις ωραιότερες που έχουνε γίνει με τη μεγάλη ορχήστρα. Τι να πεις για τον Σπάθη, ό,τι και να πεις είναι λίγο. Πρώτα από όλα ήταν ένας άριστος άνθρωπος, και σαν φυσιογνωμία ήτανε καλλιτέχνης, με τ' άσπρα του ωραία μαλλιά--αν και νέος--, ήτανε πάρα πολύ ωραίος άνθρωπος, οικογενειάρχης σωστός, εργαζότανε πάρα πολύ σκληρά γι' αυτό που ήθελε να δημιουργήσει, αλλά δυστυχώς πάνω στην καλύτερη ώρα της καριέρας του, όταν γνώριζε επιτυχία κι ο κόσμος τραγουδούσε τα τραγούδια του, αρρώστησε, ίσως από το άγχος, από τη στεναχώρια. Και από την ημέρα που έπεσε δεν ξανασηκώθηκε. Πού και πού έρχεται στο μυαλό μου, αλλά αυτή τη στιγμή που μου τον θύμισες, έτσι... ίσως όχι, δεν κλαίω, αλλά θυμάμαι που πήγε χαμένο ένα ταλέντο σαν τον Σπάθη..."
Το δυσάρεστο αυτό γεγονός συνέβη πραγματικά στην εποχή της ακμής του Αλέκου Σπάθη, το καλοκαίρι του 1962. Στις 26 Μαΐου 1962 ανεβαίνει στο "Περοκέ" το έργο του Γιώργου Γιαννακόπουλου Είσοδος υπηρεσίας. Ένα μικτό θέαμα επιθεώρησης και κωμωδίας (στα χνάρια του Στουρνάρα 288) που παρουσιάζει μεγάλος θίασος με επικεφαλής τους/τις Διονύση Παπαγιαννόπουλο, Νανά Σκιαδά, Κώστα Μπάκα, Μάρθα Βούρτση, Αλέκα και Στέλλα Στρατηγού, Νίκο Ξανθόπουλο. Τραγουδά η Τζένη Βάνου (τα τραγούδια "Έχω μια φλόγα στην καρδιά" και "Κανένα φως στη γειτονιά") και χορεύουν Φλερύ-Άλμα. Ο Σπάθης γράφει τη μουσική και διευθύνει την ορχήστρα του "Περοκέ". Τρεις μέρες μετά την πρεμιέρα όμως, το πρωί της 31ης Μαΐου, αρρωσταίνει βαριά. Μια εγκεφαλική συμφόρηση, αποτέλεσμα του άγχους του για την παράσταση, αλλά και γενικότερα δυσάρεστων καταστάσεων που συναντούσε συχνά στον καλλιτεχνικό χώρο, παραλύει τη δεξιά πλευρά του σώματός του.
Αρχίζει ένας μεγάλος αγώνας για τη Μαίρη Μοντ που ευτυχώς βρίσκει άμεσα συμπαραστάτες. Πρώτη από όλους η Ρένα Βλαχοπούλου. "Η κουμπάρα μου η αγαπημένη", είπε η Μαίρη Μοντ στη Φραντζέσκα Ιακωβίδου στην ίδια εκπομπή, "δεν θέλει να λέω ποτέ, ειδικά δημόσια, τι έχει κάνει για μας". Ωστόσο, όλος ο καλλιτεχνικός κόσμος γνώριζε τι είχε κάνει η Ρένα: παραχώρησε δωρεάν το διαμέρισμά της στην οικογένεια Σπάθη για αρκετά χρόνια. Η Μαίρη Μοντ ανέφερε ακόμα πόσο τη στήριξαν ο άλλος κουμπάρος της, ο Γιώργος Οικονομίδης, και άλλοι φίλοι του ζευγαριού, όπως ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Δημήτρης Χορν (εκείνο το καλοκαίρι συνεργάζονταν και οι δυο με τη Ρένα στην Οδό Ονείρων), ο Μανώλης Χιώτης, η Μαίρη Λίντα, η Μάριον Σίβα και το Τρίο Κιτάρα που οργάνωσε κάποιες παραστάσεις στην Αμερική και πρόσφερε τα έσοδά τους στον Σπάθη. "Το καλό στο μεγάλο κακό που μας βρήκε είναι ότι είχαμε πολλούς φίλους", θυμόταν η Μαίρη Μοντ.
Τα επόμενα χρόνια της δεκαετίας του '60 η Μαίρη Μοντ ηχογραφεί λίγα τραγούδια και περιορίζει τις εμφανίσεις, για να βρίσκεται στο πλευρό του συζύγου της που συνεχίζει να συνθέτει σποραδικά κάποια τραγούδια. Με το ένα χέρι, το αριστερό, γράφει το 1968 το τραγούδι "Θεέ μου", σε στίχους Ηλία Ηλιόπουλου, που τραγουδούν στο Φεστιβάλ Ελαφρού Τραγουδιού της Θεσσαλονίκης η Γιοβάννα και η Λίτσα Σακελλαρίου. Το τραγούδι κερδίζει το Γ΄ βραβείο, ενώ την επόμενη χρονιά ο Σπάθης κερδίζει το πρώτο βραβείο με το "Πικρό παράπονο". Ο Αλέκος γράφει τη μουσική και τους στίχους του τραγουδιού, ο αδελφός του Μενέλαος το ενορχηστρώνει και το ερμηνεύουν ο Τώνης Στρατής και ο Πάνος Κόκκινος (που μοιράζονται μάλιστα το πρώτο βραβείο ανδρικής ερμηνείας) (δείτε τα σχετικά πλάνα από τα επίκαιρα της εποχής και πάρτε και μία "γεύση" από το τραγούδι στη σελίδα του Εθνικού Οπτικοακουστικού Αρχείου). Λίγους μηνες μετά, στις 10 Ιανουαρίου 1970, ο Αλέκος Σπάθης πεθαίνει. Είναι μόλις 56 χρόνων.
Δυο μήνες μετά τον θάνατό του δίνονται δυο παραστάσεις σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη για να τιμηθεί η μνήμη του και η σύζυγός του ευχαριστεί με επιστολή της στις εφημερίδες τους/τις συναδέλφους της που πήραν μέρος σ' αυτές. Για άλλη μια φορά βρίσκεται κοντά της η Ρένα Βλαχοπούλου. Το καλοκαίρι του 1970 η Ρένα γυρίζει δυο ταινίες και παίρνει κοντά της τη Μαίρη Μοντ για να παίξει δυο ρολάκια: μια κίνηση οικονομικής αλλά προφανώς και ψυχολογικής στήριξης της κουμπάρας της. Στην πρώτη ταινία (Η θεία μου η Χίπισσα του Αλέκου Σακελλάριου) η Μαίρη Σπάθη (αυτό το όνομα διαβάζουμε στους τίτλους των ταινιών) κρατάει έναν βουβό ρόλο (η βελούδινη φωνή της λέει μόνον τη λέξη "Έρχονται!" στην τελική σκηνή της ταινίας) αλλά εμφανίζεται σε αρκετές σκηνές, καθώς είναι, όπως και η Ρένα, μια από τις καθαρίστριες που ανήκουν στο προσωπικό του πολυτελούς ξενοδοχείου. Στη δεύτερη ταινία, το Μια Ελληνίδα στο χαρέμι του Γιάννη Δαλιανίδη, η Μαίρη Σπάθη εμφανίζεται μόνο σε μια σκηνή, αλλά τούτη τη φορά έχει λόγια (και χρησιμοποιεί μια "διαφορετική" φωνή από την τραγουδιστική της): είναι η σύζυγος του Γιώργου Γαβριηλίδη που του ζητάει διαζύγιο, όπως ακριβώς έχει προβλέψει λίγα δευτερόλεπτα πριν η Ρένα Βλαχοπούλου "διαβάζοντας" το φλυτζάνι του.
Ρ. Βλαχοπούλου, Μ. Σπάθη, Γ. Γαβριηλίδης στο Μια Ελληνίδα στο χαρέμι
(από το βιβλίο Βίβα Ρένα, εκδ. Άγκυρα, 2002)
Το επόμενο καλοκαίρι η Ρένα Βλαχοπούλου γυρίζει με τον Αλέκο Σακελλάριο το Ζητείται επειγόντως γαμπρός και έχει και πάλι κοντά της τη Μαίρη Σπάθη που αυτή τη φορά παίζει τη σύζυγο του υπαλλήλου της Ρένας (Βάσος Ανδρονίδης) που της ζητά να καταθέσει στο δικαστήριο ότι η σύζυγός του τον τυραννά ενώ αποδεικνύεται τελικά ότι είναι θύμα του...
Η συμμετοχή της στην ταινία αυτή είναι πιθανότατα η τελευταία καλλιτεχνική παρουσία της Μαίρης Μοντ-Σπάθη καθώς φαίνεται ότι τα επόμενα χρόνια αφοσιώθηκε στην ανατροφή της κόρης της Αγγελικής. Προσωπικά την είδα μόνο μια φορά, στην κηδεία της Ρένας Βλαχοπούλου, μαζί με τη φίλη της Μαίρη Λίντα, και μου έκανε εντύπωση η ευγενική της φυσιογνωμία.
Ο Αλέκος Σπάθης και η Μαίρη Μοντ στάθηκαν άτυχοι γιατί η ασθένεια του συνθέτη ανέκοψε την καλλιτεχνική τους πορεία. Η αλήθεια είναι ότι το άσχημο αυτό γεγονός συνέβη σε μια εποχή που το ελαφρό τραγούδι είχε πάρει την κατιούσα. Ωστόσο, το ταλέντο του Αλέκου Σπάθη πιθανότατα θα έβρισκε τρόπους να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα της δεκαετίας του '60, ενώ η παρουσία του ως ενορχηστρωτή και διευθυντή ορχήστρας στο τότε ΕΙΡ θα μας είχε σίγουρα αφήσει κι άλλες σημαντικές ηχογραφήσεις. Παράλληλα και η Μαίρη Μοντ θα είχε ίσως τη δυνατότητα να ηχογραφήσει με τον δικό της "βελούδινο" τρόπο περισσότερα τραγούδια.
Στο επόμενο βιντεάκι προσπάθησα να συνδυάσω πλάνα από τις τρεις κινηματογραφικές εμφανίσεις της "ηθοποιού" Μαίρης Σπάθη με κάποιες ηχογραφήσεις της τραγουδίστριας Μαίρης Μοντ που ξεχωρίζω εγώ.
Πάντως, η δικιά μου πιο αγαπημένη ηχογράφηση της Μαίρης Μοντ δεν είναι τραγούδι του συζύγου της Αλέκου Σπάθη, αλλά μία σύνθεση του Γεράσιμου Λαβράνου με στίχους του Κώστα Κινδύνη, το "Έλα" του 1964.
Με γοητεύει, πάντως, κι ένα τραγούδι του Σπάθη που δεν τραγούδησε η σύζυγός του, αλλά η Νάνα Μούσχουρη. Πρόκειται για τον "Καραγκιόζη", σε στίχους Ρέττης Ζαλοκώστα, που διακρίθηκε στο 2ο Φεστιβάλ Τραγουδιού του ΕΙΡ, το 1960.
Το καλλιτεχνικό ζευγάρι Αλέκος Σπάθης-Μαίρη Μοντ άφησε (κι οι δυο μαζί αλλά και χωριστά) το δικό του αποτύπωμα στην ιστορία του ελαφρού τραγουδιού. Επιπλέον, από τις διηγήσεις της Μαίρης Σπάθη αλλά και άλλων ανθρώπων που γνώρισαν το ζευγάρι από κοντά, κατάλαβα πως επρόκειτο για δυο πολύ γλυκούς ανθρώπους που η ευγένειά τους και η καλή τους διάθεση γοήτευσαν όσους/όσες τους γνώρισαν...
ΠΗΓΕΣ: Τα λήμματα για τα μέλη της οικογένειας Σπάθη στο Λεξικό της Ελληνικής Μουσικής του Τάκη Καλογερόπουλου (εκδ. Γιαλελής, 2001), το αφιέρωμα στη μουσική ζωή της κατοχικής Θεσσαλονίκης του περιοδικού Τάμαριξ (τεύχος 4, Απρίλιος 1997), το αφιέρωμα της εκπομπής Τραγουδώντας το Χθες στον Αλέκο Σπάθη (επιμέλεια Φραντζέσκα Ιακωβίδου, Δεύτερο Πρόγραμμα, 1986;) και το αφιέρωμα της εκπομπής Πάμε σαν άλλοτε στο ζευγάρι Σπάθης-Μοντ (επιμέλεια Σιδερής Πρίντεζης, Δεύτερο Πρόγραμμα, 2010). Οι παρτιτούρες προέρχονται από το αρχείο του ΕΛΙΑ (www.elia.org.gr) και το προσωπικό μου αρχείο.
Ένα συνέδριο που προβλέπεται πολύ ενδιαφέρον οργανώνουν το Δίκτυο για τη Μελέτη των Εμφυλίων Πολέμων, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας (και συγκεριμένα το Τμήμα Βαλκανικών Σπουδών, το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης και το Τμήμα Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών), ο Δήμος Πρεσπών και ο Πολιτιστικός Οργανισμός Πρεσπών-Πρέσπεια 2010. Το θέμα του είναι "Η δεκαετία του '40 στην τέχνη". Η διοργάνωση του συνεδρίου ξεκίνησε από μια διαπίστωση: παρά τη ραγδαία αύξηση μελετών για πτυχές της δεκαετίας του '40 και την επίδρασή της στη μεταπολεμική ελληνική κοινωνία, η πολιτισμική διάσταση αυτής της δεκαετίας δεν έχει απασχολήσει συστηματικά την έρευνα, παρά μόνον σε ό,τι αφορά τη λογοτεχνική δημιουργία. Οι διοργανωτές/τριες του συνεδρίου φιλοδοξούν να καλύψουν μέρος αυτού του κενού: στόχος του συνεδρίου είναι να εξετάσει την επίδραση που είχαν τα γεγονότα της δεκαετίας του '40 στην εξέλιξη των τεχνών στην Ελλάδα αλλά και τις αναπαραστάσεις τους στην καλλιτεχνική παραγωγή μέχρι σήμερα.
Ερυνητές/ερευνήτριες από διάφορους χώρους θα συναντηθούν από 1 ως 4 Ιουλίου στο Πολιτιστικό Κέντρο Λαιμού, στις Πρέσπες, και θα μιλήσουν για τις επιδράσεις της δεκαετίας του '40 στο θέατρο, τη μουσική, τον κινηματογράφο, τη λογοτεχνία, τα εικαστικά και τη μαζική επικοινωνία. Στόχος της διοργάνωσης είναι να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στην προβληματική γύρω από την ίδια την έννοια της "αναπαράστασης", καθώς σε κάθε μορφή τέχνης μπορεί να νοείται διαφορετικά.
ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ
17.00-18.00: Έναρξη - χαιρετισμοί 18.00-20.00: Στρογγυλή τράπεζα: Αφήγηση, αναπαράσταση και λογοτεχνία Βενετία Αποστολίδου, Θανάσης Βαλτινός, Νίκος Δαββέτας, Απόστολος Δοξιάδης, Μαρλένα Πολιτοπούλου, Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, Έλενα Χουζούρη 20.00-21.30: Προβολή του ντοκιμαντέρ της Γιάννας Ευαγγελίδου Γράμμος, το βουνό της ήττας ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 2 ΙΟΥΛΙΟΥ09.00-10.50: Συνεδρία Ι | ΘΕΑΤΡΟ Δηώ Καγγελάρη(Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) Η θεατρική σκηνή στη δεκαετία του ’40 και το ’40 στη σκηνή Στάθης Γεωργιάδης (Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Φλωρεντίας) Το Εθνικό Θέατρο τη δεκαετία του ’40 Τίνα Κροντήρη (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) Ο θίασος των Ενωμένων Καλλιτεχνών (1945-1946) Κατερίνα Καρρά (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) Η θεατρική κριτική στην Αθήνα της κατοχικής περιόδου. Η περίπτωση του Σπ. Μελά Κατερίνα Διακουμοπούλου (Πανεπιστήμιο Μακεδονίας) Το ελληνοαμερικανικό θέατρο τη δεκαετία του 1940 Σχολιάστρια: Βενετία Αποστολίδου (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) 10.50-12.00: Συζήτηση 12.00-12.30: Διάλειμμα 12.30-13.40 Συνεδρία IΙ | ΜΟΥΣΙΚΗ 1 Δημήτρης Κόκορης (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) Απηχήσεις του Εμφυλίου στο λαϊκό τραγούδι: 1944-1962 (δειγματική καταγραφή) Μανώλης Σειραγάκης (Πανεπιστήμιο Κρήτης) Μια πιο πρώιμη χρονολόγηση της ανακάλυψης του ρεμπέτικου Δημήτρης Κατσουλάκος (δρ Φιλοσοφίας της Ιστορίας) Η Κατοχή και ο Εμφύλιος μέσα από το λακωνικό μοιρολόι Σχολιάστρια: Μαρία Μποντήλα (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) 13.40-14.30: Συζήτηση
17.00- 19.00 Συνεδρία ΙΙΙ | ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ Κρίτων Παπαδόπουλος (εικαστικός) Ο πρωτοποριακός χαρακτήρας της εικαστικής τέχνης στην Ελλάδα Γλαύκη Γκότση (Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας) Οι εικόνες του ’40 και ο ρόλος της μνήμης στο έργο της Άννας Κινδύνη Δώρα Μαρκάτου (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) Η ήττα της Αριστεράς στην τέχνη: η περίπτωση των γλυπτών του Μεμά Καλογηράτου Νότα Πάντζου (Πρωτοβουλία για την Ανάδειξη της Πολιτιστικής Κληρονομιάς) - Κατερίνα Στεφάτου (Μουσείο Πολιτικών Εξορίστων Άη Στράτη) Η εικαστική μνήμη μιας εξόριστης: η περίπτωση της ζωγράφου Κατερίνας Χαριάτη-Σισμάνη Σταλίνα Βουτσινά (Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών) Η συλλογική οργάνωση των καλλιτεχνών την περίοδο της Εθνικής Αντίστασης: η εφημερίδα Ο Καλλιτέχνης
Σχολιάστρια: Νένη Πανουργιά (Columbia University) 19.00-20.00: Συζήτηση 20.00-20.15: Διάλειμμα
20.15-21.25 Συνεδρία ΙV | ΜΟΥΣΙΚΗ 2 Αλέξανδρος Χαρκιολάκης (Μεγάλη Μουσική Βιβλιοθήκη «Λ. Βουδούρη») Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος και η Αντίσταση ως πηγή έμπνευσης για τους συνθέτες έντεχνης μουσικής Γεωργία Κονδύλη (Πανεπιστήμιο Πατρών) «Κατοχή» και «Εμφύλιος» στη Λυρική Σκηνή Απόστολος Πούλιος (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) Στον Ρυθμό της Τζαζ:Μια μουσικοθεατρική μόδα της Κατοχής Σχολιαστής: Δημήτρης Κόκορης (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) 21.25- 22.00: Συζήτηση
ΣΑΒΒΑΤΟ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 09.00-10.50 Συνεδρία V | ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Καράμπελας Σάββας (δρ Φιλολογίας) Η επανέκδοση του λογοτεχνικού περιοδικού Τα Νέα Γράμματα στη διετία 1944-1945 Σπύρος Τσουτσουμπής (Πανεπιστήμιο Manchester) Το αστικό μυθιστόρημα ως λογοτεχνία της ήττας. Μια συγκριτική μελέτη δυο μυθιστορημάτων: Sword of Honor του Evelyn Waugh και Χρονικό μιας σταυροφορίας του Ρόδη Ρούφου Χρήστος Σκιαδαρέσης (φιλόλογος, εκπαιδευτικός) Ο αντιστασιακός Γιώργος Σεφέρης: η περίπτωση του Ημερολογίου Καταστρώματος Β' Αναστασία Μητσοπούλου (Πανεπιστήμιο Μακεδονίας) Όψεις του αντικομμουνισμού στην κριτική της λογοτεχνίας στην πρώτη μεταπολεμική δεκαετία Μαρία Μποντήλα (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) Το φαινόμενο «Μικρός Ήρωας» Σχολιαστής: Βαγγέλης Χατζηβασιλείου (κριτικός λογοτεχνίας) 10.50-12.00: Συζήτηση 12.00-12.30: Διάλειμμα
12.30-13.40 Συνεδρία VI | ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΜΑΖΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Λένα Μπενίση (Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο) Η αφίσα και ο ρόλος της στα δύσκολα χρόνια 1940-47 στην Ελλάδα Γιάννης Μπόλης (Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης) Τα χαρακτικά της Αντίστασης (1940-44) Μανώλης Κασιμάτης (φωτοτυπογράφος-ερευνητής) Ψάχνοντας και ξαναδιαβάζοντας φωτογραφίες και τους φωτογράφους της μάχης της Αθήνας τον Δεκέμβρη του 1944 Σχολιαστής: Τάκης Μπέσας (Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας) 13.40-14.30: Συζήτηση 17.00-18.50: Συνεδρία VII | ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΑ Βασίλης Κολώνας (Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας) Η αρχιτεκτονική στις δεκαετίες 1940-1950 Δημήτρης Παπαδόπουλος (Πανεπιστήμιο Αιγαίου) Το τοπίο ως επιτέλεση: προσεγγίζοντας τις αναπαραστάσεις της εμφυλιακής Πρέσπας Συραγώ Τσιάρα (Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης) Μεταμορφώσεις, χρήσεις και παραμορφώσεις των μεταπολεμικών εθνικών μνημείων στη Βόρεια Ελλάδα Βασίλης Δαλκαβούκης (Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης) Το μνημείο ως κείμενο. Μια μεθοδολογική προσέγγιση των μεταπολεμικών μνημείων Αλέξανδρος Τενεκετζής (Πανεπιστήμιο Κρήτης) Μονοπάτια της μνήμης στη μετεμφυλιακή Ελλάδα: η επίσημη απεικόνιση της μνήμης του πολέμου του ’40 στη δημόσια μνημειακή τέχνη Σχολιαστής: Ανδρέας Ανδρέου (Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας) 18.50-20.00: Συζήτηση
ΚΥΡΙΑΚΗ 4 ΙΟΥΛΙΟΥ 9.00-10.30: Συνεδρία VIII | ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ Γιώργος Ανδρίτσος (δρ Ιστορίας) Η κατοχή και η αντίσταση στις ελληνικές ταινίες μυθοπλασίας μεγάλου μήκους από το 1974 μέχρι το 1981 Κωστούλα Καλούδη (Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου) Η επιρροή της δεκαετίας του '40 στο σύγχρονο ελληνικό κινηματογραφικό λόγο Κώστας Τερζής (κριτικός κινηματογράφου) Από το βίωμα στην κινηματογραφική μυθοπλασία: Αποκλίνουσες κινηματογραφικές προσεγγίσεις στη δεκαετία του ’40, με αφορμή την ταινία Ψυχή βαθιά του Π. Βούλγαρη Στέλιος Κυμιωνής (Εθνικό Οπτικοακουστικό Αρχείο) Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος στις ταινίες επικαίρων και ντοκιμαντέρ Σχολιαστής: Κωστής Κορνέτης (Πανεπιστήμιο Brown) 10.30-11.30: Συζήτηση
Και φέτος το blog θυμάται τον Μάνο Χατζιδάκι. Υπάρχουν βέβαια πιο αρμόδια blog για να τιμήσουν τη μνήμη του και να αναφερθούν στο έργο του (δείτε οπωσδήποτε τις εξαιρετικές αναρτήσεις του φίλου bosko-Αντώνη Μποσκοΐτη που μεταξύ άλλων μοιράζεται μαζί μας ένα ποίημα της Λένας Πλάτωνος για τον αξέχαστο συνθέτη καθώς και αναμνήσεις της από τη συνεργασία τους).
Ο Μάνος Χατζιδάκις και η Ρένα Βλαχοπούλου στην πρεμιέρα της Οδού Ονείρων (14 Ιουνίου 1962)
Εδώ θα θυμηθούμε για άλλη μια φορά την Οδό Ονείρων, την παράσταση που γεννήθηκε το 1962 όταν η Ρένα Βλαχοπούλου ζήτησε από τον Μάνο Χατζιδάκι να συνεργαστούν στο θέατρο.
Θα θυμηθούμε και το Τρίτο Στεφάνι, τη ραδιοφωνική προσαρμογή του μυθιστορήματος του Κώστα Ταχτσή που πρότεινε ο Γιώργος Παυριανός στον Μάνο Χατζιδάκι και εκείνος δέχτηκε να τη φιλοξενήσει στο Τρίτο Πρόγραμμα, δίνοντάς μας την ευκαιρία να ακούμε σήμερα τη Ρένα Βλαχοπούλου σε κάτι τόσο διαφορετικό.
Ο Μίνως Αργυράκης, η Ρένα Βλαχοπούλου και ο Μάνος Χατζιδάκις στη "Ναυμαχία της Σαλαμίνος",
το φιλμάκι που προβαλλόταν στη διάρκεια της Οδού Ονείρων στο θέατρο Μετροπόλιταν...
Τέλος, θα θυμηθούμε το "Έλα πάρε μου τη λύπη", το μοναδικό τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι που έφτασε στις μέρες μας με τη φωνή της Ρένας Βλαχοπούλου μέσα από τα αρχεία της Ελληνικής Ραδιοφωνίας. Ο Σιδερής Πρίντεζης, που συνεχίζει τις έρευνες στα πολύτιμα αυτά αρχεία, μας έχει ενημερώσει ότι στην ηχογράφηση αυτή την ορχήστρα διευθύνει ο Αλέκος Σπάθης, συνεργάτης και κουμπάρος της Ρένας και σύζυγος της Μαίρης Μοντ, η οποία πέθανε πρόσφατα και για την οποία σας έχω υποσχεθεί μια ανάρτηση στο άμεσο μέλλον... Η Μαίρη Μοντ, που έχει τραγουδήσει με τον δικό της ιδιαίτερο τρόπο κάποια τραγούδια του Χατζιδάκι (στο Πάμε σαν άλλοτε του περασμένου Σαββάτου ο Πρίντεζης μετέδωσε από το αρχείο της ΕΡΑ το "Πάμε μια βόλτα στο φεγγάρι"), είχε δηλώσει σε παλιότερη εκπομπή της Φραντζέσκας Ιακωβίδου ότι ο Μάνος Χατζιδάκις ήταν ανάμεσα σε εκείνους που βοήθησαν τον Αλέκο Σπάθη στη δύσκολη περιπέτεια της υγείας του τα χρόνια του '60...
Η σημερινή μέρα όμως ανήκει στον Μάνο Χατζιδάκι. Και μέσα στη σιωπή του σπιτιού μου αφήνομαι να με παρασύρει η φωνή της Φλέρυς Νταντωνάκη σε μια σπάνια ερμηνεία του τραγουδιού που τραγουδούσε στην έναρξη της Οδού Ονείρων ο Γιώργος Μαρίνος. Και επιτρέψτε μου, βέβαια, και σήμερα εγώ να σκέφτομαι μιαν άλλη κυρά και να αναρωτιέμαι: σαν τι να λέει με την αυγή...
Πριν από 64 χρόνια ακριβώς οι αναγνώστριες/ες της εφημερίδας Έθνος διάβασαν στη στήλη των θεατρικών νέων την παρακάτω είδηση:
—Ό,τι γίνεται με την Ρέναν Βλαχοπούλου εις την Κων/πολιν είναι πρωτοφανές δια Ελληνίδα καλλιτέχνιδα. Τουρκικές, ελληνικές και γαλλόφωνες εφημερίδες είναι πλημμυρισμένες από φωτογραφίες, περιγραφές, συνεντεύξεις, κριτικές με την "Βασίλισσαν της ελληνικής τζαζ" και τον μοντέρνον συνθέτην Γιάννην Σπάρτακον που την συνοδεύει.
—Αλλ' οι εκδηλώσεις του Κοινού ιδιαιτέρως δια την Ρένα Βλαχοπούλου εγγίζουν τα όρια της υποδοχής που συναντούσαν άλλοτε εις τας Αθήνας οι διερχόμενοι ξένοι κινηματογραφικοί αστέρες. Ο κόσμος την σταματά εις τα κέντρα και εις τους δρόμους για να της πάρη αυτόγραφα και όπως αναφέρει ο τουρκικός τύπος, "η Ρένα αλλάζει την ημέρα τρία φουστάνια και το βράδυ τέσσερες τουαλέττες"!
—Άλλη τουρκική εφημερίς αναφέρει επί λέξει ότι "Η Ρένα Βλαχοπούλου άρεσε καταπληκτικά και στους Αμερικανούς. Ευρίσκεται εις Κων/πολιν ομάς Αμερικανών κινηματογραφιστών, οι οποίοι απεφάνθησαν ότι αυτή είναι η βασίλισσα του τραγουδιού των Βαλκανίων και της Μέσης Ανατολής και απεφάσισαν να την καλέσουν ταχέως στο Χόλλυγουντ..."
—Η γαλλόφωνος "Ζουρνάλ Ντ' Οριάν" την παρομοιάζει με την... Μαρλένε Ντήτριχ και την Κάρμεν Μιράντα, άλλη δε τουρκική εφημερίς μεταδίδει προς γνώσιν των Κων/πολιτών ότι ο ιδεώδης ανδρικός τύπος, σύμφωνα με το γούστο "της ωραίας Ελληνίδος" πρέπει να συγκεντρώνη τα εξής προσόντα: "Σπόρτσμαν μετρίου ή υψηλού αναστήματος, με φαρδειές πλάτες, μελαχροινός με γαλανά μάτια, γελαστός, ομιλητικός, να ξέρη να σωφφάρη και.. να βγάζη χρήματα και να παίζη και πολύ ωραίο μπριτζ"!
—Παραλλήλως έχει γοητεύσει και ο Σπάρτακος και έτσι, όπως αναγράφει η "Απογευματινή" της Κων/πόλεως, το καλλιτεχνικό αυτό ζευγάρι είνε το ζήτημα της ημέρας εις την Πόλιν και σίγουρα, ενώ πήγε δια 20 ημέρας, όχι μόνον θα μείνη επί πολύ αλλά πρόκειται και να... διαχειμάση εκεί.
Χαριτωμένη ανταπόκριση με μία χαρακτηριστική λεπτομέρεια (εφόσον βέβαια όλα αυτά αληθεύουν...): η "χαρτοπαίχτρα" Ρένα είχε δώσει το στίγμα της από νωρίς...
Οι αναρτήσεις στο blog έχουν αραιώσει λόγω φόρτου εργασίας (και κακού προγραμματισμού βεβαίως...) του Rena Fan. Ελπίζω να επανέλθω σύντομα. Όπως πληροφορηθήκαμε σήμερα από τον Σιδερή Πρίντεζη (ο οποίος με τη σειρά του το πληροφορήθηκε από τον Κώστα Ζουγρή), πριν από λίγες μέρες πέθανε η Μαίρη Μοντ, τραγουδίστρια και ηθοποιός, σύζυγος του συνθέτη Αλέκου Σπάθη και καλή φίλη και κουμπάρα της Ρένας Βλαχοπούλου. Συνεπώς, θα πρέπει σύντομα να παρουσιάσω ένα αφιέρωμα στο αξέχαστο αυτό ζευγάρι...
Η έκθεση Diva Rena, που συνεχίζεται για λίγες ακόμα μέρες στο θέατρο Badminton, ήταν μια καλή αφορμή για να συναντήσω ξανά τον ζωγράφο Νίκο Ζαχόπουλο. Ο ελληνικός τύπος τον αποκάλεσε "Βασιλιά της Προσωπογραφίας" και ο τίτλος του ταιριάζει απόλυτα, καθώς ο Νίκος έχει φιλοτεχνήσει τα πορτρέτα δεκάδων γνωστών Ελληνίδων και Ελλήνων και έχει αποσπάσει θετικότατες κριτικές για το έργο του. Το έργο του δεν περιλαμβάνει αποκλειστικά προσωπογραφίες, καθώς ο Νίκος Ζαχόπουλος έχει παρουσιάσει επίσης σουρεαλιστικά έργα, όπου χρησιμοποιεί παραστατικές απεικονίσεις για να αποδώσει φανταστικά και συμβολικά θέματα, αλλά και μια σειρά έργων που αποκαλεί "Μελάνια", στην οποία κυριαρχούν το παιχνίδι και ο αυτοσχεδιασμός. Έχει επίσης ασχοληθεί με την κεραμική (σας προτείνω να δείτε τα έργα του στην εξαιρετική ιστοσελίδα του). Ωστόσο, ο Νίκος Ζαχόπουλος έχει καθιερωθεί στη συνείδηση του καλλιτεχνικού κόσμου αλλά και του κοινού ως ο απόλυτος προσωπογράφος των καλλιτεχνών. Όπως έχει επισημανθεί σε διάφορες κριτικές, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ο Ζαχόπουλος επιτυγχάνει την ακριβή απεικόνιση του καλλιτέχνη ή της καλλιτέχνιδας όχι μόνο μέσω της φυσιογνωμικής ομοιότητας αλλά και μέσω της ψυχολογικής-πνευματικής ομοιότητας, αφού καταφέρνει να αναδείξει λεπτομέριες που εκφράζουν την ιδιαίτερη προσωπικότητα του εικονιζόμενου προσώπου.
Ο Νίκος Ζαχόπουλος γεννήθηκε στην Ικαρία το 1965. Είναι γιος της Ικαριώτισσας ζωγράφου και ποιήτριας Βούλας Χονδρουδάκη και έτσι γνώρισε τον κόσμο των εικαστικών από πολύ μικρός. Παρακολούθησε μαθήματα ζωγραφικής στη σχολή ABC της Γαλλίας και μαθήματα διακοσμητικής στη σχολή Κλίμενς. Ξεκίνησε την καριέρα του παρουσιάζοντας το 1990 μια "εικαστική βιογραφία" της Ρένας Βλαχοπούλου, μια σειρά από προσωπογραφίες της που απεικόνιζαν τη δημοφιλή ηθοποιό σε διάφορες φάσεις της καριέρας της, από τα χρόνια του '40 ώς το 1989. Τα έργα προκάλεσαν ιδιαίτερη αίσθηση και τον έκαναν γνωστό στο πλατύ κοινό. Η ίδια η Ρένα Βλαχοπούλου έμεινε ενθουσιαμένη με τη δουλειά του και του πρόσφερε στη συνέχεια πολλές ευκαιρίες συστήνοντάς τον σε προσωπικότητες του καλλιτεχνικού και πολιτικού κόσμου.
Έτσι ο Νίκος Ζαχόπουλος φιλοτέχνησε τις προσωπογραφίες πολλών σπουδαίων προσωπικοτήτων του θεάματος: Ειρήνη Παπά, Μελίνα Μερκούρη, Νάνα Μούσχουρη, Μαρία Κάλλας, Αλέκος Αλεξανδράκης, Νίκος Κούρκουλος, Δανάη Στρατηγοπούλου, Τζένη Καρέζη, Γιώργος Νταλάρας, Χάρις Αλεξίου, Ελένη Βιτάλη, Μάρθα Βούρτση, Μάρω Κοντού, Μαίρη Χρονοπούλου, Έλενα Ναθαναήλ, Γιοβάννα, Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Στέλιος Καζαντζίδης, Καίτη Γκρέυ, Δημήτρης Μητροπάνος, Λάκης Λαζόπουλος, Κώστας Καρράς, Μαρία Αλιφέρη, Άννα Φόνσου, Ρίκα Διαλυνά είναι μερικά μόνο από τα μεγάλα ονόματα των οποίων τα πορτρέτα φιλοτέχνησε. Ζωγράφισε επίσης τις προσωπογραφίες του Κωσταντίνου Καραμανλή, της Φώφης Γεννηματά, του Γιάννου Παπαντωνίου και άλλων πολιτικών.
Κάποια από τα παραπάνω πορτρέτα τα ζωγράφισε στο πλαίσιο της συνεργασίας του με τη Σεμίνα Διγενή και την εκπομπή της Κοίτα τι έκανες (στον Alpha): κάθε βδομάδα παρουσίαζε την προσωπογραφία του τιμώμενου προσώπου της εκπομπής και έτσι φιλοτέχνησε τα πορτρέτα δεκάδων καλεσμένων της Διγενή, παλιών και κανούριων σταρ της τηλεόρασης, του θεάτρου και του τραγουδιού και βέβαια και της ίδιας της παρουσιάστριας. Ξεχωριστή θέση στο έργο του έχουν τα πορτρέτα της Ζωζώς Σαπουντζάκη, με την οποία συνδέθηκε στενά, αλλά και της Αλίκης Βουγιουκλάκη: παρουσίασε με μια μεγάλη σειρά πορτρέτων της το 1999, όταν εκείνη είχε πλέον φύγει, στο Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά, ενθουσιάζοντας τους οικείους της και το μεγάλο κοινό της. Ως μέλος διάφορων συλλόγων και οργανώσεων, ο Νίκος Ζαχόπουλος στήριξε τα παιδιά με ειδικές ανάγκες, διοργανώνοντας εργαστήρια και εκθέσεις, αλλά και οργανώσεις όπως η UNICEF, το "Χαμόγελο του Παιδιού" και το Παιδικό Χωριό SOS, προσφέροντας έργα του σε δημοπρασίες.
Το έργο του (τόσο τα πορτρέτα όσο και τα σουρρεαλιστικά έργα του) παρουσιάστηκε σε διάφορες εκθέσεις στην Ελλάδα και τη Γαλλία. Ειδικά για τα πορτρέτα του οι κριτικοί έγραψαν ότι ιδιαίτερη εντύπωση στα έργα του προκαλούν τα πολύ εκφραστικά μάτια των εικονιζόμενων προσώπων, καθώς μέσω του βλέμματος ο Ζαχόπουλος εκφράζει τον χαρακτήρα: στην περίπτωση της Αλίκης Βουγιουκλάκη την τσαχπινιά μαζί με τον δυναμισμό, στην περίπτωση της Ρένας Βλαχοπούλου τη ζεστασιά και την οικειότητα. Ο ιστορικός της τέχνης Λεόντιος Πετμεζάς σημειώνει σε μια κριτική του ότι ο Νίκος Ζαχόπουλος "προσδίδοντας ένα ναρκισσισμό στα υλικά, βλέπει τις εικαστικές κατασκευές σε μια διαφορετική διάσταση με έναν αρκούντα υπαινιχτικό αισθησιασμό και ενθουσιασμό. Διαθέτει λεπτά αισθήματα, στοχαστικότητα, ριζοσπαστικότητα και σοβαρές αισθητικές ανησυχίες".
Ο Νίκος Ζαχόπουλος μιλά για τη Ρένα Βλαχοπούλου
σε εκδήλωση που οργάνωσε προς τιμήν της
ο Σύλλογος Ικαριωτών Καλλιτεχνών και Λογοτεχνών "Δαίδαλος" τον Γενάρη του 2001.
Το 2002 ο Νίκος Ζαχόπουλος αποφάσισε να τιμήσει τη Ρένα δημιουργώντας την "Αίθουσα Τέχνης Ρένα Βλαχοπούλου", κάτω από την Ακρόπολη, στη γειτονιά των καλλιτεχνών, μια κίνηση που συγκίνησε ιδιαίτερα την αξέχαστη ηθοποιό αλλά και τους/τις αμέτρητους/ες φίλους/ες της. Στον χώρο αυτόν παρουσιάστηκαν εκθέσεις καθιερωμένων και νέων καλλιτεχνών και διάφορα πολιτιστικά δρώμενα.
Μια δυνατή φιλία αναπτύχθηκε ανάμεσα στη Ρένα Βλαχοπούλου και τον Νίκο Ζαχόπουλο, που κράτησε από το 1989 ως το 2004 που η Ρένα έφυγε από κοντά μας. Έτσι ο Νίκος, έζησε τη μεγάλη πρωταγωνίστρια σε πολύ προσωπικές της στιγμές και τη γνώρισε όσο λίγοι/ες. Με μεγάλη χαρά δέχτηκε να μοιραστεί μαζί μου αναμνήσεις από τη ζωή του κοντά στη Ρένα Βλαχοπούλου και τον ευχαριστώ θερμά γι' αυτό...
--Νίκο, πώς γνώρισες τη Ρένα Βλαχοπούλου;
--Όταν έφυγα από το σπίτι μου και αποφάσισα να κάνω καριέρα στον χώρο σαν ζωγράφος --γιατί οι γονείς μου δεν ήθελαν με τίποτα να ασχοληθώ με τη ζωγραφική-- έφτιαξα ένα δικό μου ατελιέ και σκεφτόμουν πώς θα μπορέσω να κάνω γνωστή τη δουλειά μου.
--Οι γονείς σου ήταν αρνητικοί σ' αυτή σου την απόφαση, παρόλο που η μητέρα σου, η Βούλα Χονδρουδάκη, είναι ζωγράφος;
--Δεν το ήθελαν καθόλου, γιατί πίστευαν ότι ένας άντρας δεν μπορεί να ζήσει την οικογένειά του, δεν μπορεί να κάνει οικογένεια έχοντας ως επάγγελμα τη ζωγραφική. Δεν είχαν άδικο οι άνθρωποι. Δεν είναι εύκολο πράγμα η ζωγραφική. Απλά, όταν σε διαλέξει η ζωγραφική να την υπηρετήσεις, δεν μπορείς να κάνεις αλλιώς. Έτσι σκέφτηκα τι μπορώ να κάνω για να γνωρίσει ο κόσμος τη δουλειά μου. Τα πρώτα πορτρέτα που ζωγράφισα ήταν της Μαίρης Χρονοπούλου, αλλά ήθελα να κάνω μια έκθεση που θα κάνει εντύπωση έχοντας ως θέμα ένα πρόσωπο που είναι από όλους αγαπητό και παράλληλα να μπορώ κι εγώ να το ζωγραφίσω πάρα πολλές φορές. Ήθελα λοιπόν να ασχοληθώ με ένα πρόσωπο που να έχει ιστορία. Στις πρώτες μου σκέψεις ήταν η Αλίκη Βουγιουκλάκη κι η Ρένα Βλαχοπούλου, ήταν πρόσωπα που μπορούσα να ζωγραφίσω. Τελικά επέλεξα τη Ρένα.
Πήγα και τη βρήκα στο θέατρο και της είπα: "Θέλω να σε ζωγραφίσω. Όχι επειδή είμαι ο τρελός θαυμαστής σου και θέλω να κάνω μια έκθεση ως θαυμαστής σου. Αυτό που θέλω είναι να αναδείξω τη δουλειά μου με ένα πρόσωπο αναγνωρίσιμο και αγαπητό. Καταλαβαίνεις βέβαια ότι αυτό δεν μπορώ να το κάνω αν έναν άνθρωπο δεν τον αγαπώ και δεν τον θαυμάζω, και σαφώς σε αγαπώ και σε θαυμάζω, αλλά δεν σε επιλέγω μόνο γι' αυτό." Εκείνη εκτίμησε την ειλικρίνειά μου. Η Ρένα δεν αγαπούσε την ψευτιά και τους δήθεν. Επειδή εξηγήθηκα έτσι από την αρχή, είπε αμέσως το "ναι". Της είπα βέβαια: "Δεν μπορώ να σε πληρώσω γι' αυτό το πράγμα. Το μόνο που μπορώ να κάνω είναι μετά το τέλος της έκθεσης, ό,τι σου αρέσει από τη δουλειά μου, να σου το δώσω". Όμως εκείνη βλέποντας την προσπάθειά μου, βλέποντας από ποια οικογένεια κατάγομαι, πόσο προσπαθώ και τι αγώνα κάνω για να κατακτήσω τα όνειρά μου, και βέβαια βλέποντας ότι είμαι γνήσιος, δεν χρησιμοποιώ αθέμιτα μέσα και δεν πατάω επί πτωμάτων για να αναδειχθώ, εκτίμησε την προσπάθειά μου και θέλησε να με στηρίξει. Και πλήρωσε και τα έργα τα οποία πήρε. Για τα οποία, εκείνη την εποχή, αν υποθέσουμε ότι θα έπαιρνα ένα Χ ποσό, εκείνη μου έδωσε το τριπλάσιο. Κι αυτό το έκανε για να με βοηθήσει. Και επιπλέον με σύστησε στον περίγυρό της, σε όλον τον καλλιτεχνικό κόσμο, συν το ότι με σύστησε στον Κωνσταντίνο Καραμανλή, ο οποίος ενθουσιάστηκε με τη δουλειά μου στη συνέχεια θέλησε να με βοηθήσει να συνεχίσω τις σπουδές μου στο εξωτερικό. Με σύστησε επίσης στην οικογένεια Μητσοτάκη και ζωγράφισα το πορτρέτο της Μαρίκας Μητσοτάκη. Όλες αυτές τις ευκαιρίες μού τις έδωσε η Ρένα, επειδή έβλεπε ότι ήμουν ένα παιδί που αγωνίζομαι να πραγματοποιήσω τα όνειρά μου με έντιμους τρόπους.
--Ίσως της θύμιζες το δικό της ξεκίνημα, όταν κι εκείνη προσπαθούσε να κάνει τα όνειρά της πραγματικότητα.
--Ίσως. Είχε βέβαια και ζωγράφους στην οικογένειά της. Ο πατέρας της ήταν ζωγράφος όπως και δυο από τα αδέλφια της, ο Χρήστος Βλαχόπουλος και η Άννα Βλαχοπούλου-Ντικάρλο, η οποία ζούσε στην Αμερική. Έτσι γνώριζε από πολύ κοντά τον κόσμο των ζωγράφων. Και μου έλεγε, θυμάμαι, τότε --εγώ σαν παιδί δεν καταλάβαινα τι ήταν αυτά που μου έλεγε και τα θεωρούσα υπερβολικά--: "Εσύ με τη δουλειά που έχεις επιλέξει θα μείνεις στην ιστορία. Εμείς όλοι θα υπάρχουμε μέσα από τη δουλειά σου". Και έλεγα, δεν είναι δυνατόν να το λέει αυτό, με τόσες ταινίες, με τόσα τραγούδια... Σαφώς και δεν ισχύει, γιατί με τη δουλειά της η Ρένα έχει γράψει μια τεράστια ιστορία. Αλλά αυτό που έλεγε ήταν αλήθεια, όλος αυτός ο κόσμος υπάρχει και μέσα από τη ζωγραφική μου. Μου 'λεγε τότε η Ρένα: "Εγώ θα ξεπεραστώ, θα 'ρθουν άλλοι που θα τραγουδήσουν τα τραγούδια μου, οι ταινίες μου θα είναι γραφικές γιατί θ' αλλάξει ο κόσμος, ο τρόπος που σκέφτονται οι άνθρωποι... Βλέπουμε τώρα τις ταινίες του '20; Κάποτε που δεν θα με παρακολουθεί πια ο κόσμος, θα υπάρχω μέσα από τη δουλειά σου". Αυτό βέβαια εγώ το θεωρούσα και το θεωρώ υπερβολή. Με όλα αυτά όμως που μου έλεγε μου τόνωσε την αυτοπεποίθησή μου και με έκανε να πιστεύω ακόμα πιο πολύ στον εαυτό μου και σ' αυτό που κάνω. Μου έδωσε δηλαδή τέτοια πράγματα για τα οποία ένα "ευχαριστώ" είναι βέβαια πάρα πολύ λίγο.
Στα εγκαίνια της έκθεσης στο Φάληρο (1990)
--Πόσον καιρό κράτησε η συνεργασία σας για τα πορτρέτα που τής ζωγράφισες;
--Μία χρονιά, σε μία χρονιά τα είχα ετοιμάσει. Τα παρουσίασα στις αρχές του 1990 σε μια έκθεση στο Φάληρο, που έκανε μεγάλη αίσθηση.
--Η Ρένα είχε ποζάρει για το ολόσωμο πορτρέτο που της έφτιαξες;
--Ναι. Υπήρχε ως βάση μια φωτογραφία μικρή, ασαφής, από την επιθεώρηση Οι τελευταίοι ΠΑΣΟΚράτορες στην οποία έπαιζε εκείνη τη χρονιά, στο θέατρο "Καλουτά". Η Ρένα ερχόταν στο ατελιέ μου, πόζαρε και τη ζωγράφιζα. Θυμάμαι, μου 'λεγε: "Αχ, πάρα πολύ ωραίο είναι. Μήπως όμως μπορείς να ανοίξεις λίγο το φόρεμα να φανεί το πόδι; Και λίγο τα μαλλιά... Μπορείς να τα κάνεις πιο κόκκινα;" Της λέω, "Μήπως θέλεις να σου φτιάξω ένα άλλο πορτρέτο; Γιατί δεν είναι πολύ εύκολο να ανοίξω το φόρεμα για να φανεί το πόδι..." Και γέλαγε...
--Φαντάζομαι ότι γελούσατε πολύ, όσο συνεργαζόσασταν.
--Α, ναι, αστεία γεγονότα, πάρα πολλά. Όταν εγώ ζωγραφίζω, δεν κάνω καμία δουλειά στο σπίτι, το σπίτι είναι όχι απλά ακατάστατο, γίνεται ο κακός χαμός. Θυμάμαι, πάω μια μέρα στο θέατρο και με ρωτάει: "Πώς πάει το πορτρέτο, προχωράς;" "Ναι, ναι", της λέω. "Α, θα 'ρθω να το δω". "Μην τολμήσεις και έρθεις, στο σπίτι έχει περάσει ο Εγγέλαδος", τής λέω. "Όχι, θα έρθω οπωσδήποτε, και θα πάρω και μια φίλη μου μαζί". Η φίλη της νομίζω ήταν δημοτική σύμβουλος. Πώς να 'ρθουν στο σπίτι; Τι να κάνω, τι να κάνω; Ήμουν κι εγώ τρελόπαιδο, και της άρεσε βέβαια αυτό. Έρχονται, λοιπόν, και όπως μπαίνουμε στο σπίτι, κλείνω τον γενικό με το χέρι μου. Πάω να ανάψω το φως: "Δεν έχει φως", της λέω. "Α, δεν πειράζει", μου λέει, "έχω φακό!" Μπήκε μέσα στο σπίτι και έψαξε κάθε γωνιά με τον φακό, επειδή τής έλεγα ότι δεν είναι σε κατάσταση να το δει!
--Και η δημοτική σύμβουλος από δίπλα;
--Από δίπλα! Καλά, περιττό να σου πω τι έγινε από γέλιο... Πολλά τέτοια. Η Ρένα με πείραζε πάρα πολύ με το κουσούρι που είχα --και έχω-- να ξεχνάω. Ξεχνάω συνεχώς τα κλειδιά μου. Έμενα στο σπίτι της πολύ συχνά αλλά κάποιες φορές ήθελα να πάω και στο δικό μου. Μια φορά μου λέει η Ρένα, "Θα σε πάω εγώ με τ' αυτοκίνητο". Φτάνουμε στο σπίτι μου και τής λέω: "Έχω ξεχάσει τα κλειδιά μου στο σπίτι σου!" Άρχισε να με βρίζει κερκυραίικα: "Έμπα, διάολε, μέσα σου! Λοιπόν, τώρα θέλω να σε δω πώς θα μπεις από το παράθυρο". Είχε ακούσει ότι όταν κλεινόμουν απέξω, έμπαινα από το παράθυρο του μπάνιου. Για να μπω όμως, έπρεπε να βγάλω τα ρούχα μου και μ' έβλεπε όλη η γειτονιά. Κάθεται στο αυτοκίνητο, ανάβει ένα τσιγάρο και μου λέει: "Ξεβρακώσου να μπεις από το παράθυρο. Εγώ δεν υπάρχει περίπτωση να σε πάω πίσω!"
Μετά από αυτό που μου 'κανε, πάω ένα βράδυ να μείνω στο σπίτι της στη Βάρκιζα. Κλειδώνει το σπίτι για να πέσουμε να κοιμηθούμε και ξαφνικά θυμάται: "Α, βγάλε έξω τον Μάο (σημείωση του Rena Fan: το αγαπημένο της πεκινουά) γιατί θα μας ενοχλεί το βράδυ". Πάω να βγάλω τον Μάο έξω, αλλά δεν άνοιγε η πόρτα του ισογείου. "Α, μου λέει, είναι κλειδωμένο το λουκέτο και έχω ξεχάσει τα κλειδιά απέξω". "Αμάν", λέω, "και τώρα τι θα κάνουμε;" "Α, τώρα θα ανέβεις στο μπαλκόνι στον πάνω όροφο, θα ανέβεις πάνω στο πεύκο, θα πηδήξεις στο διπλανό κτήμα, από κει στο δικό μας και θα πάρεις τα κλειδιά. Αν δεν μπορείς, δεν πειράζει, θα το κάνω εγώ". Ε, ήταν δυνατόν να την αφήσω να το κάνει; Ανεβαίνω λοιπόν στο πεύκο, πηδάω στο διπλανό κτήμα, ξεχνάω όμως ότι εκεί ήταν η Μαλού, ένα λυκόσκυλο! Οπότε με το που ακούει τον γδούπο που πέφτω κάτω, η Μαλού τρέχει γαβγίζοντας. Τρέχω να ξεφύγω, πηδάω τη μάντρα, πέφτω μέσα στις τριανταφυλλιές! Οπότε όταν τής πάω το κλειδί, είμαι με το μαλλί όρθιο και μέσα στ' αγκάθια. Της λέω: "Μην τυχόν και μου ξαναπείς ότι ξεχνάω εγώ, δεν ξέρω κι εγώ τι θα γίνει!". Ήταν από τις ιστορίες που τις λέγαμε και γελάγαμε...
Ο Αρτέμης Μάτσας, η Ρένα Βλαχοπούλου και ο Νίκος Ζαχόπουλος
στα εγκαίνια της έκθεσης της "εικαστικής βιογραφίας" της Ρένας στο Φάληρο (1990)
--Σε μια συνέντευξή της στην Ελένη Μενεγάκη η Ρένα είχε πει ότι, όταν έχτιζε το τελευταίο σπίτι της στη Βούλα, τη βοήθησες με τα πλακάκια...
--Θα σου εξηγήσω τι εννοούσε. Κατά διαστήματα ήταν τόσες οι δυσκολίες στη δουλειά μου που με έπιανε απελπισία: "Τέρμα, τελείωσε", της έλεγα, "εγώ σταματάω τη ζωγραφική!". Αλλά βέβαια αυτό είναι κάτι που δεν γίνεται, όταν σε έχει επιλέξει η ζωγραφική. Σε μία από αυτές τις φάσεις, όμως, έχει πέσει η συνέντευξη αυτή. Γι' αυτό η Ρένα λέει στη Μενεγάκη "Ο Νίκος δεν έχει καμία σχέση με τη ζωγραφική...".
Όσον αφορά τα πλακάκια, είναι γνωστό ότι η Ρένα έλεγε συχνά σε άτομα στον περίγυρό της "Έλα φτιάξε μου αυτό, έλα κάνε μου το άλλο..." Είχε ακούσει από κάπου ότι τα καταφέρνω μόνος μου να βάζω πλακάκια, να κάνω διάφορες δουλειές... Όταν πούλησε το σπίτι της Ηλιούπολης και ετοίμαζε το σπίτι της Βούλας, μου λέει: "Εσύ θα με βοηθήσεις να βάλουμε τα πλακάκια." "Μα δεν μπορώ", της λέω. "Δεν το συζητώ", μου απαντάει. "Μα δεν έχω εργαλεία". "Δεν πειράζει, θα στα πάρω εγώ". "Μα είναι ακριβά τα εργαλεία". "Όχι, θα στα πάρω εγώ!" "Μα είναι πάρα πολύ ακριβά!" "Ε, θα στα πάρω!". Πράγματι, πήγε, μού πήρε τα εργαλεία και ξεκίνησα, έφτιαξα ό,τι χρειαζόταν και της άρεσε η δουλειά μου, έμεινε πολύ ευχαριστημένη. Και μετά με πείραζε: "Α, θα πουλήσω αυτό το σπίτι, για να πάρω ένα άλλο, θα με βοηθήσεις κι εσύ". Κι εγώ της έλεγα: "Έτσι και το πουλήσεις, εγώ αποκλείεται να σου βάζω ξανά πλακάκια και να σου κάνω τέτοιες δουλειές. Θα φύγω μετανάστης στην Αμερική!" Και όποτε ήθελε να με πειράξει, αυτό μου 'λεγε: "Βρήκα να το πουλήσω, ξέρεις εσύ...". Και έλεγε και το άλλο για να με πειράξει, όταν πηγαίναμε σε κάποια δεξίωση και με σύστηνε σε γνωστούς της "Ο Νίκος είναι καταπληκτικός ζωγράφος, είναι σπουδαίος καλλιτέχνης και --να το πω βρε; Να το πω;" Εμένα μ' έκανε θηρίο: "Μην τολμήσεις", τής έλεγα. "Όχι, θα το πω! Βάζει κάτι πλακάκια..." Και διασκέδαζε με τις αντιδράσεις τις δικές μου και των άλλων. "Να χαίρεσαι βρε", μου έλεγε, "ο καλλιτέχνης ό,τι και να κάνει, παραμένει καλλιτέχνης! Βάζεις πλακάκια, αλλά πώς τα βάζεις!"
--Η Ρένα έλεγε ότι ήταν δύσκολη στην επιλογή των φίλων της. Πιστεύω ότι, για να σε ξεχώρισε, θα τής ταίριαζες πάρα πολύ ως χαρακτήρας.
--Της ταίριαζα, γιατί ήμουν αυθεντικός, δεν ήμουν "δήθεν". Εκτιμούσε, όπως έλεγε, την ευφυία μου. "Σε θεωρώ τρομερά έξυπνο", μου έλεγε. Κι εμένα μου φαινόταν τόσο περίεργο, γιατί θεωρούσα τον εαυτό μου τρομερά αφελή. Έκανα ένα έγκλημα κατά του εαυτού μου, δεν είχα ποτέ αυτοπεποίθηση. Και εκνευριζόταν όταν έλεγα κάτι με αφέλεια, γιατί πίστευε ότι έκανα τον βλάκα, ενώ εγώ το έλεγα όντως με αφέλεια. Δεν πίστευε ότι εγώ μπορεί να μην το καταλάβαινα. Είχε πολλές απαιτήσεις από μένα. Κι αν μερικές φορές μού φώναζε, μού φώναζε γι' αυτόν τον λόγο: "Μη μου παριστάνεις εμένα τον βλάκα!"
Η Ρένα δείχνει με καμάρι το ολόσωμο πορτρέτο της στη Μάρω Κοντού
--Σε είχε φιλοξενήσει και στο σπίτι της στην Κέρκυρα;
--Ναι, γυρίσαμε όλη την Κέρκυρα με το αυτοκινητάκι της, το ανοιχτό τζιπάκι, το Μόρρις. Μέσα σ' ένα βράδυ πηγαίναμε σε εφτά-οχτώ μπαράκια. Αυτό έγινε όταν αποφάσισε να σταματήσει το θέατρο.
--Ήταν μια δύσκολη απόφαση;
--Πάρα πολύ δύσκολη απόφαση. Ήταν πάρα πολύ επίπονο αυτό το στοπ. Και επειδή εγώ μονίμως έκανα καλαμπούρια, την πείραζα --ακόμα κι αν μου φώναζε για κάτι, εγώ το γύριζα στο καλαμπούρι--, μου 'πε "Θα 'ρθεις μαζί μου στην Κέρκυρα!". Γυρίζαμε παρέα παντού. Έχω μια χαρακτηριστική φωτογραφία που είμαστε μαζί σε ένα δρομάκι της Κέρκυρας, κι εκείνη κάθεται σε ενα σκαλοπάτι και παριστάνει τη ζητιάνα...
--Διάβασα κάπου ότι η Ρένα ήρθε μαζί σου όταν πήγες να ζητήσεις τη γυναίκα σου σε γάμο...
--Ναι, έτσι έγινε. Όταν απόφασισα να παντρευτώ, ο πατέρας μου ήταν άρρωστος και η μητέρα μου δεν μπορούσε να έρθει από το νησί. Μου λέει η Ρένα: "Μη στεναχωριέσαι! Δεν μ' έχεις σαν μάνα σου; Μαζί θα πάμε να ζητήσουμε την κοπέλα!" Πήρε λουλούδια, πήρε δώρα. Η κοπέλα ήταν από ευκατάστατη οικογένεια κι εγώ είχα το άγχος πώς θα με δούνε οι γονείς της. "Εγώ θα τα κανονίσω", μου λέει. Βλέπει η πεθερά μου τη Βλαχοπούλου μπροστά της με τα δώρα και τα λουλούδια. "Εγώ προσωπικά εγγυώμαι ότι είναι το καλύτερο παιδί!", της λέει η Ρένα. Όλες οι αμφιβολίες της πεθεράς μου εξαφανίστηκαν. Αυτό είναι κάτι που δεν θα ξεχάσω ποτέ. Η Ρένα με στήριξε σε πολλές στιγμές. Κάποια φορά βρέθηκα στο νοσοκομείο. Είχα κουραστεί πολύ όταν της έβαλα τα πλακάκια στο σπίτι κι αρρώστησα. Δεν ήθελα όμως να της το πω, για να μη νιώθει ενοχές. Εκείνη, ωστόσο, το έμαθε ότι αρρώστησα και ήρθε και με βρήκε στο νοσοκομείο. "Γιατί δεν μου το 'πες;" μου λέει. Πιάνει τους γιατρούς και τις νοσοκόμες: "Θα μου προσέχετε τον Νίκο, γιατί χαθήκατε!" Και έβαλε κρυφά στο συρτάρι που χρησιμοποιούσα χρήματα, γιατί ήξερε ότι αν μου τα 'δινε, δεν υπήρχε περίπτωση να τα δεχτώ. Και μετά, όταν επέστρεψα στο σπίτι μου, πάλι ήρθε για να με βοηθήσει, όσο ανάρρωνα.
--Όσοι τη γνώριζαν καλά, έλεγαν ότι ήταν φιλάνθρωπη.
--Βοηθούσε πάρα πολλούς ανθρώπους, όταν έβλεπε ότι αξίζουν στη δουλειά τους ή όταν έβλεπε ότι υπέφεραν. Ίσως επειδή πέρασε πολύ δύσκολες στιγμές και χρειάστηκε κι εκείνη βοήθεια στα νιάτα της, αυτά τα βιώματα την έκαναν να συγκινείται από τέτοιες καταστάσεις και να βοηθάει όσους είχαν ανάγκη.
--Μίλησέ μου για την Αίθουσα Τέχνης "Ρένα Βλαχοπούλου" που δημιούργησες το 2002. Χάρηκε η Ρένα όταν έδωσες το όνομά της στην αίθουσα;
--Χάρηκε πάρα πολύ. Αυτό συνέβη σε μια εποχή που η Ρένα ήθελε να δοθεί το όνομά της σε ένα χώρο, σε ένα θέατρο. Εγώ της είπα: "Ρένα μου, δεν έχω βέβαια θέατρο, αλλά ανοίγω έναν χώρο τέχνης. Θα ήθελες να του δώσω το όνομά σου; "Σ' ευχαριστώ πάρα πολύ", μου είπε. Μου έκανε μάλιστα εντύπωση ότι δεν ρώτησε πόσα τετραγωνικά είναι ο χώρος, σε ποιο μέρος βρίσκεται, πόσο μεγάλη θα είναι η ταμπέλα, παρά μόνο μου είπε: "Με όλη μου την καρδιά, σου λέω ναι, και σ' ευχαριστώ πάρα πολύ!"
--Πόσα χρόνια λειτούργησε η αίθουσα;
--Οκτώ χρόνια περίπου.
Τα εγκαίνια της Αίθουσας Τέχνης "Ρένα Βλαχοπούλου"
--Ξέρω ότι η Ρένα Βλαχοπούλου προτιμούσε να κάνει παρέα με νέα παιδιά, σαν εσένα, σαν τη Μαρία την Πανταζώνα...
--Ναι. Έκανε παρέα με παιδιά γιατί με τους μεγάλους κάπου έπληττε. Οι νέοι έχουν όνειρα, προσπαθούν να πετύχουν πράγματα, έχουν άλλο πνεύμα. Ο ψυχισμός της Ρένας ήταν ψυχισμός νεαρής κοπέλας και ταίριαζε με νέα άτομα. Δεν μίλαγε ποτέ για αυτά που συνέβησαν στο παρελθόν, παρά μόνο για το παρόν και το μέλλον.
--Σίγουρα θα έμαθες πολλά από τη Ρένα Βλαχοπούλου. --Πάρα πολλά. Μου είχε κάνει εντύπωση το ότι αν μίλαγε για τους συναδέλφους είχε πάντα κάτι καλό να πει. Ποτέ δεν έλεγε: "Αυτός είναι έτσι, αυτός έκανε αυτό". Ποτέ. Και εννοώ στο σπίτι της, όταν δεν την άκουγε κανείς. Και όταν της ζητούσαν να μιλήσει για κάποιους ανθρώπους, πίστευε πως επειδή η άποψή της είχε μια βαρύτητα και τη λαμβάνει ο κόσμος υπόψη του, έπρεπε να πει πάντα κάτι καλό: "Αν πω κάτι κακό, μπορεί να κόψω το ψωμί ενός ανθρώπου", μου 'λεγε. Αυτό το 'βαλα καλά στο μυαλό μου και έτσι στη ζωή μου προσπαθώ πάντα να μη λέω κάτι άσχημο για τους άλλους. Αυτό ήταν μάθημα ζωής για μένα. Επίσης όταν τη στεναχωρούσαν συνάδελφοι στις συνεργασίες της --κι είχα δει αρκετά τέτοια περιστατικά από κοντά, πχ. όταν κάποιοι προσπαθούσαν να μπουν πριν από κείνη στις ταμπέλες-- ποτέ δεν το σχολίαζε. Κοίταζε απλώς να είναι πάρα πολύ καλή σε αυτό που έκανε, οπότε θα ξεχώριζε ούτως ή άλλως. Έτσι κι εγώ, όταν συναντώ άτομα που προσπαθούν να με καταποντίσουν ή να με παρακάμψουν, δεν κάνω τίποτα για να τους αποτρέψω και φροντίζω μόνο να κάνω τη δουλειά μου όσο καλύτερα γίνεται. Δηλαδή έχω μάθει πολλά πράγματα από τη Ρένα για τον τρόπο που διαχειρίζομαι την καριέρα μου.
Ο Νίκος Ζαχόπουλος και η Ρένα Βλαχοπούλου στα καμαρίνια του θεάτρου "Ακροπόλ" (1989-90)
--Σκέφτεσαι, ας πούμε, "Τι θα μου 'λεγε τώρα η Ρένα;"
--Όχι, μου τα είχε περάσει αυτόματα αυτά τα πράγματα. Τα είδα σε κείνη, τα εκτίμησα και μου περάσανε. Και έτσι έμαθα να λειτουργώ. Ουσιαστικά από τα "τρυφερά" χρόνια μου, λειτούργησε σαν πρότυπο για μένα. Έμαθα να μην εκτιμώ τους ανθρώπους με κριτήριο την κοινωνική τους θέση ή την οικονομική τους άνεση, αλλά με βάση αυτό που ήταν σαν άνθρωποι. Η Ρένα φερόταν με τον ίδιο τρόπο στον οδοκαθαριστή και στον υπουργό και στον εφοπλιστή. Η συμπεριφορά της δεν άλλαζε καθόλου. Αυτό ήταν κάτι που λάτρευα πάνω της.
Κάτι άλλο που έκανε και τότε δεν το καταλάβαινα --τώρα το καταλαβαίνω και γελάω-- ήταν ότι έπαιζε θέατρο μονίμως και δοκίμαζε τις υποκριτικές της ικανότητες συνεχώς για να ελέγξει τις αντιδράσεις του περίγυρου. Σου έλεγε τα πιο απίθανα πράγματα με τόσο πειστικό τρόπο και δοκίμαζε αν σου περνάνε. Δηλαδή την κοίταζες εσύ σαν χάνος και σκεφτόσουν: "Τι είναι αυτά που μου λέει; Με δουλεύει;" Έπαιζε συνεχώς. Κάποιοι το καταλάβαιναν, κάποιοι όχι. Κάποια μέρα που ήμασταν στο μπαλκόνι του σπιτιού της, περνάει μια γυναίκα από κάτω και της λέει: "Κυρία Ρένα μου, τι καταπληκτικό μπαλκόνι που έχετε, μονίμως μέσα στα λουλούδια, ανθισμένο... Πώς τα φροντίζετε κι είναι πάντα έτσι ανθισμένα;" "Α", της λέει, "τα λουλούδια θέλουνε αγάπη και φροντίδα, να τους ρίχνεις το νεράκι τους, να τους μιλάς, να τα χαηδεύεις..." Της είπε ένα σωρό πράγματα κι εγώ καθόμουν και την κοίταζα σαν χάνος, γιατί τα λουλούδια που είχε βάλει στο μπαλκόνι ήταν πλαστικά! Αλλα ο λόγος της είχε βαρύτητα...
Η Ρένα Βλαχοπούλου στο σπίτι του Νίκου Ζαχόπουλου, σχολιάζει ένα πορτρέτο της... (1997)
Της άρεσε επίσης να φεύγει από το σπίτι χωρίς να βάζει καλά ρούχα. Φορούσε την πυτζάμα της και τις μπότες της και από πάνω μια μακριά γούνα. Έβαζε ένα καπέλο και γυαλιά ηλίου και πήγαινε στη λαϊκή. Άλλαζε τη φωνή της και ψώνιζε. Της έλεγα, "Αν σε γδύσουνε τώρα, φαντάζεσαι τι σοκ θα πάθουν;" και γέλαγε. Και πείραζε όλες αυτές τις γυναίκες που έχουν μανία με τα ακριβά ρούχα και τις φίρμες. Φορούσε ένα φτηνό ρούχο, της δεκάρας, και της έλεγαν "Τι καταπληκτικό φόρεμα, κυρία Ρένα" κι εκείνη τους έλεγε "Ναι, το πήρα από τον τάδε οίκο μόδας". Ενώ όταν φορούσε ένα πολύ ακριβό ρούχο και τη ρωτούσαν από πού το αγόρασε, τους έλεγε "Από την οδό Αθηνάς, από κάτι καλαθάκια. Να πας κι εσύ!" Η ίδια δεν έδινε σημασία ούτε στα ακριβά ρούχα ούτε στα πολυτελή αυτοκίνητα ούτε στο lifestyle. Της άρεσε να κινείται έξω από τους κανόνες, έξω από αυτά τα πλαίσια. Αλλά της άρεσε το ωραίο, είχε φοβερό γούστο, της άρεσαν τα παστέλ χρώματα, τα ροζ, μωβ, τα λιλά, γι' αυτό και πολλά έργα μου έχουν αυτά τα χρώματα.
--Μίλησέ μου λίγο τη σχέση της με τον άντρα της, τον Γιώργο Λαφαζάνη.
--Ήταν ένα πολύ αγαπημένο ζευγάρι οι δυο τους. "Υπέφερε" βέβαια πολύ ο άνθρωπος με όλες τις τρέλες που έκανε η Ρένα, γιατί δεν ήταν μια γυναίκα συνηθισμένη, ήταν έξω από τα κλισέ. Ο Γιώργος όμως την αγαπούσε πάρα πολύ κι έκανε πολλή υπομονή. Ένα μεγάλο πρόβλημα που του δημιουργούσε ήταν το ότι άλλαζε σπίτια. Γυρίζει μια μέρα ο Γιώργος από τη δουλειά και του λέει: "Έχω καταπληκτικά νέα. Πούλησα το σπίτι!" "Τι έκανες;" της λέει. "Ναι, το πούλησα, αλλά ο άνθρωπος που το αγόρασε μας αφήνει να μείνουμε μέσα με ενοίκιο όσο θέλουμε." "Τι λες, παιδί μου, θα μείνω με ενοίκιο στο ίδιο μου το σπίτι;" Σε κάθε σπίτι της άλλαζε συνεχώς θέσεις στα έπιπλα. Μια μέρα που ήμουν κι εγώ εκεί, μπαίνει ο Γιώργος και της λεει το εξής καταπληκτικό: "Ρένα μου, πού είναι τώρα η κρεβατοκάμαρα, να πάω να κοιμηθώ;"
Ο Γιώργος έκανε πολλή υπομονή, την περίμενε τα βράδια μετά το θέατρο που εμείς μπορεί να βγαίναμε, πηγαίναμε σε 4-5 νυχτερινά κέντρα... Θυμάμαι ένα βράδυ, πάμε σε ένα κέντρο, μας κέρασαν, ήπιαμε, πάμε σε άλλο κέντρο, μας κερνούν κι εκεί, έπειτα σε άλλο... Ε, μετά από τόσο ποτό, η Ρένα άρχισε να μην μπορεί να οδηγεί. Έβλεπε το φανάρι στα 100 μέτρα, σταματούσε εδώ. Την έβλεπαν οι οδηγοί να σταματάει στη μέση του δρόμου --φορούσε μεγάλα γυαλιά και δεν τη γνώριζαν-- και τη μούντζωναν. "Τι θέλουνε κι αυτοί και εκνευρίζονται;" μου λέει. "Άσε, Ρένα μου, δίκιο έχουνε, προχώρα!" Φτάνει στο σπίτι και τη ρωτάει ο Γιώργος: "Πού ήσουν, Ρένα μου, κι άργησες τόσο πολύ;" "Να, με κάτι φίλους, παίζαμε χαρτιά". "Δεν νομίζω", της απαντούσε εκείνος, "γιατί βλέπω λουλούδια στα μαλλιά σου!"
Ο Γιώργος Λαφαζάνης, εκ μέρους της συζύγου του Ρένας Βλαχοπούλου,
παραλαμβάνει από τα χέρια του Νίκου Ζαχόπουλου μια τιμητική διάκριση
στη διάρκεια εκδήλωσης που διοργάνωσε προς τιμήν της
ο Σύλλογος Καλλιτεχνών και Λογοτεχνών της Ικαρίας "Ο Δαίδαλος"
στις 22 Ιανουαρίου 2001.
--Γνώρισες και τα αδέλφια της Ρένας;
--Ναι βέβαια, γνώρισα όλη την οικογένειά της. Ήταν δεμένη οικογένεια και ήταν όλοι τους πάρα πολύ καλοί άνθρωποι. Ειδικά η αδελφή της η Άννα Ντικάρλο, που ήταν ζωγράφος όπως σου είπα, με βοήθησε πολύ.
--Θες να μου μιλήσεις λίγο για τα τελευταία χρόνια της ζωής της;
--Τα τελευταία χρόνια, εγώ ήμουν πια παντρεμένος, είχα την οικογένειά μου, και δεν είχα τη συνεχή επαφή που είχαμε όταν ήμουν αδέσμευτος και έμενα στο σπίτι της. Την επισκεφτόμουν, βέβαια, συχνά και αυτό που μου έκανε εντύπωση ήταν ότι όλη την αρρώστια της την πέρασε με τρομερή αξιοπρέπεια. Όταν τη ρωτούσα πώς είναι, μου έλεγε "Δόξα το Θεό, μια χαρά". Δεν την άκουσα να γκρινιάξει ποτέ, σε όσο δύσκολη φάση κι αν ήτανε. Ακόμα και στην εντατική, που ήταν πάρα πολύ άσχημα. Τη θυμάμαι την τελευταία φορά που την είδα και μετά από λίγο έσβησε, της λέω "Ρένα μου, πώς είσαι; Έμαθα από τους γιατρούς ότι πας καλύτερα". "Δόξα το Θεό, μια χαρά είμαι". Δεν μπορώ να το ξεχάσω αυτό. Κι όταν καμιά φορά γκρινιάζω για τα προβλήματά μου ή για όσα μου συμβαίνουν, αμέσως μου 'ρχεται αυτή η σκέψη στο μυαλό και σταματάω. Λέω: "Είναι δύσκολα τα πράγματα, αλλά θα τα καταφέρω". Για πολύ καιρό, αφού έφυγε, δεν μπορούσα ούτε να δω ταινίες της ούτε να ακούσω τραγούδια της.
--Όταν βλέπεις τα πορτρέτα που της ζωγράφισες, πώς νιώθεις;
--Μου θυμίζουν πάρα πολλές ωραίες στιγμές, και από το θέατρο και από το σπίτι της. Θυμάμαι ακόμα τα πρώτα σκηνικά που έκανα για ένα νούμερό της στο "Ακροπόλ". Εκείνη με σύστησε στους επιχειρηματίες.
Απόσπασμα από το νούμερο της Ρένας "Να βρω την ησυχία μου"
στο θέατρο "Ακροπόλ" το 1993. Το εξοχικό σπίτι που επισκέπτεται η Ρένα
για να βρει την ησυχία της ζωγράφισε ο Νίκος Ζαχόπουλος
--Η Ρένα είχε πάντα την έγνοια να στηρίξει τη δουλειά σου.
--Ναι, ναι. Θυμάμαι μια φορά που είχα τα εγκαίνια μιας έκθεσης στη Νέα Ιωνία, ένα απόγευμα Σαββάτου. Ήταν τη σεζόν που εμφανιζόταν στο "Ρεξ", το 1992. Τα εγκαίνια επρόκειτο να γίνουν ανάμεσα στην απογευματινή και τη βραδινή της παράσταση. Και σηκώθηκε και έφυγε από το κέντρο της Αθήνας για να έρθει στη Νέα Ιωνία, μια μεγάλη απόσταση δηλαδή, να παραστεί στα εγκαίνια για να με βοηθήσει. Αγόρασε μάλιστα και έναν πίνακα για να με στηρίξει. Αυτά είναι πράγματα που δεν ξεχνιούνται. Έβλεπε, βέβαια, πως κι εγώ δεν της χαλούσα ποτέ χατήρι, ό,τι κι αν μου ζητούσε, οπότε ίσως το θεωρούσε αυτονόητο. Αλλά οι περισσότεροι άνθρωποι δεν το θεωρούνε αυτονόητο. Προσπαθούν να πάρουν ό,τι μπορούν από σένα και μετά δεν σε ξέρουν καν.
Η Ρένα στα καμαρίνια του "Ρεξ" με τον Νίκο Ζαχόπουλο στα... χέρια της! (1992)
--Η Ρένα Βλαχοπούλου παρακολουθούσε την πορεία σου, ήταν ενημερωμένη για τις δραστηριότητές σου.
--Ναι, και χαιρόταν πάρα πολύ όταν μάθαινε ότι προχωρώ, ότι κάνω εκθέσεις στο εξωτερικό, ότι συνεργάζομαι με την εκπομπή της Σεμίνας Διγενή ή άλλες τηλεοπτικές εκπομπές... Χαιρόταν πολύ. Όπως χαιρόταν πολύ και για την οικογένεια που δημιούργησα, για την κόρη μου...
--Χαρήκαμε φέτος τα έργα σου στην έκθεση Diva Rena στο Badminton. Θα ήθελες να τα παρουσιάσεις και κάπου αλλού για να τιμήσεις τη μνήμη της;
--Ναι, έχω στο μυαλό μου κάποιο αφιέρωμα. Και θα ήθελα κάποια στιγμή να παρουσιάσω και ένα λεύκωμα με τη δουλειά μου, με όλα τα πορτρέτα των ηθοποιών που έχω ζωγραφίσει. Πιστεύω πως αξίζει τον κόπο γιατί μέσα από τα έργα μου μπορεί και ο κόσμος των εικαστικών και οι κινηματογραφόφιλοι να δούνε τα πράγματα και τα πρόσωπα μέσα από μια άλλη ματιά. Εγώ είχα την τύχη να ζήσω με τους ανθρώπους του παλιού ελληνικού κινηματογράφου και να έχω μια διαφορετική εικόνα τους. Έμαθα να εκτιμώ τη δουλειά τους γιατί είδα από κοντά πόσο δύσκολη είναι. Έμαθα να μην υποτιμώ κανέναν, γιατί το να κάνεις και το ελάχιστο μέσα σ' αυτόν τον χώρο απαιτεί πολλή προσπάθεια και πολλή δουλειά. Και για να ξεχωρίσεις, πρέπει να έχεις πάρα πολύ ταλέντο αλλά και πολύ μυαλό.
--Όταν ζωγράφιζες τη Ρένα ή όταν ζωγραφίζεις άλλες προσωπικότητες, ποιος είναι ο στόχος σου, τι θέλεις να δείξεις μέσα από το πορτρέτο σου;
--Τον άνθρωπο που γνωρίζω εγώ και όχι τον άνθρωπο που βλέπουν οι άλλοι. Εάν δεν έχω γνωρίσει το άτομο που ζωγραφίζω, βγάζω αυτό που έχω εισπράξει εγώ ως θεατής, ως άνθρωπος που παρακολουθεί τη δουλειά του. Αν το έχω γνωρίσει προσωπικά, βγάζω τον χαρακτήρα που έχω γνωρίσει εγώ.
--Από τις άλλες προσωπικότητες που ζωγράφιζες, με ποιαν ή ποιον συνδέθηκες περισσότερο;
--Σαφώς συνδέθηκα περισσότερο με τη Ζωζώ Σαπουντζάκη, η οποία ήταν φίλη της Ρένας, κι έτσι γνωριστήκαμε άλλωστε. Η Ζωζώ είναι μια γυναίκα που δεν απομυθοποιήθηκε ποτέ, γιατί παρέμενε ντίβα και βεντέτα ακόμα και όταν την έβλεπα να τηγανίζει αβγά.
--Παρουσίασες και μια μεγάλη έκθεση με πορτρέτα της Αλίκης Βουγιουκλάκη. Την είχες γνωρίσει;
--Ναι, τη γνώρισα κι εκείνη χάρη στη Ρένα. Είχε έρθει σε μια εκδήλωση στο θέατρο "Μπροντγουαίη", όταν είχε απονεμηθεί στη Ρένα το μετάλιο Δημήτρη Ψαθά, για τη Χαρτοπαίχτρα. Εκεί τη γνώρισα. Είχε δει τη δουλειά μου, της άρεσε παρα πολύ. Είχε τρία έργα μου που της είχε δώσει η αμπιγιέζ της, η Άντα, και είχαμε κανονίσει να φτιάξω μια προσωπογραφία για το τζάκι της. Τελικά την τελείωσα μετά τον χαμό της.
--Θυμάμαι πάντως ότι η Ρένα είχε ένα πορτρέτο σου στα καμαρίνια της.
--Ναι, αυτό φαίνεται και σε μια συνέντευξη με τον Πέτρο Κωλέττη που έχεις ανεβάσει στο blog.
Η Ρένα Βλαχοπούλου στο καμαρίνι της στο θέατρο "Ακροπόλ".
Διακρίνεται αριστερά ένα από τα πορτρέτα που τής ζωγράφισε ο Νίκος Ζαχόπουλος
--Ναι, και πρόσεξα πως μετακινεί κάτι λουλούδια που έχει εκεί μπροστά για να φαίνεται καλύτερα το πορτρέτο. Είχε την έγνοια να προβάλει τη δουλειά σου παντού.
--Ναι, πάντα το έκανε αυτό. Και στο σίριαλ Μάμα μία υπήρχε μόνιμα στο σκηνικό ένα πορτρέτο που της είχα ζωγραφίσει και φρόντιζε να στέκεται δίπλα του για να το παίρνει η κάμερα. Έκανε τέτοια πράγματα για μένα. Αλλά έκανε και καλαμπούρια λέγοντας ότι είμαι πλακάς, και όχι πλακάς της πλάκας! "Είναι πλακάς που θα πάθεις την πλάκα σου!"
Σκηνή από το σίριαλ Μάμα μία του ΑΝΤ1. Η Ρένα Βλαχοπούλου έχει μετακινήσει
το τηλέφωνο κοντά στο πορτρέτο του Νίκου Ζαχόπουλου για να το προβάλει...
Σου λείπει η Ρένα;
--Πάρα πολύ. Και δεν σου κρύβω ότι όταν είδα κάποια βιντεάκια στο blog από το "Ρεξ", επειδή ήμουν εκεί όταν ετοιμαζόταν η παράσταση, αλλά δεν έτυχε να τα δω τότε και τα είδα μετά από τόσα χρόνια, με πιάσαν τα κλάματα. Ήρθαν στο μυαλό μου όλα όσα έζησα με τη Ρένα κι έκλαιγα.
--Και μένουν βέβαια μόνο οι ωραίες στιγμές.
--Μπορώ να πω ότι μόνο ωραίες στιγμές έζησα με τη Ρένα. Δεν θυμάμαι άσχημα πράγματα. Θα ήταν άδικο να πω ότι έζησα άσχημα πράγματα. (Σημείωση του Rena Fan: Τα μάτια του Νίκου βουρκώνουν).
Η Ρένα στο καμαρίνι της στο θέατρο "Ακροπόλ" (1989-90).
Φωτογραφία του Νίκου Ζαχόπουλου
--Το μόνο που σε λύπησε λοιπόν είναι η φυγή της.
--Ναι. Αλλά για μένα σε πολλά πράγματα είναι φάρος, με όλα αυτά που μου έμαθε. Πολλές φορές τής είπα ευχαριστώ όσο ζούσε, αλλά σήμερα αν την είχα μπροστά μου θα της το έλεγα ακόμα πιο πολλές φορές. Και με την γκαλερί που είχα, ευχαριστώ ήθελα να της πω. Αλλά για άλλη μια φορά, εκείνη βοήθησε εμένα, και όχι εγώ εκείνη. Κι όταν το σκέφτομαι αυτό, νιώθω ότι τελικά της είπα πάρα πολύ λίγα ευχαριστώ. Γι' αυτό και θα 'θελα κάποια στιγμή να κάνω άλλη μία έκθεση προς τιμήν της, και να γράψω επίσης όλα όσα έζησα κοντά της, ώστε να γίνει γνωστό ένα κομμάτι από τη Ρένα που γνώρισα εγώ και δεν γνώρισε ο κόσμος. Γιατί αξίζει να γίνει πιο γνωστό.
--Μακάρι, Νίκο. Θα το χαρούμε πολύ όλοι εμείς που την αγαπάμε. Σ' ευχαριστώ πολύ για αυτή τη συνομιλία.
--Κι εγώ σ' ευχαριστώ πολύ.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΤΟΥ RENA FAN: Όλο το φωτογραφικό υλικό που συνοδεύει την ανάρτηση καθώς και τα αντίγραφα των πορτρέτων προέρχονται από το αρχείο του Νίκου Ζαχόπουλου. Ελπίζω ότι το λεύκωμα με το σύνολο τής ώς τώρα δουλειάς του θα κυκλοφορήσει σύντομα, για να μπορούμε να χαιρόμαστε τις υπέροχες προσωπογραφίες του...
