"Βασικά θεατής: Ελληνικό θέατρο 1950-1960"

Διάφορες νέες εκδόσεις έκαναν την εμφάνισή τους τον τελευταίο καιρό στην αγορά και, με τον ένα ή με τον άλλον τρόπο, έχουν σχέση και με τη Ρένα Βλαχοπούλου. Ας τις έχουμε υπόψη μας καθώς πλησιάζουν οι γιορτές και θα ψάχνουμε (ή θα περιμένουμε...) δώρα.

Σήμερα σας παρουσιάζω την πιο πρόσφατη: το λεύκωμα Βασικά θεατής: Ελληνικό θέατρο 1950-1960 που περιλαμβάνει φωτογραφίες από το αρχείο του γνωστού φωτογράφου Κωνσταντίνου Μεγαλοκονόμου με γνωστούς/ές ηθοποιούς του θεάτρου μας σε... άγνωστες πόζες. "Θεατρίνες και θεατρίνοι με ισχύ ηρώων και η εποχή, μακρινή, αθώα, εγκληματική, γραφική, υπέροχη και αενάως μίζερη. Παρ' όλα αυτά... αμιγώς ερωτική..." γράφει ο Γιάννης Ξανθούλης (πρώην θεατράνθρωπος κι ο ίδιος, και, νομίζω, παντοτινός λάτρης του θεάτρου της εποχής εκείνης, επέλεξε τις φωτογραφίες, τις σχολίασε ενώ έγραψε ένα χαρακτηριστικό κείμενο για το λεύκωμα και στην Ελευθεροτυπία πριν από λίγες μέρες, διαβάστε το εδώ).

Οι πιο πολλές από τις φωτογραφίες αυτές είναι αδημοσίευτες. Τραβήχτηκαν στα χρόνια του '50 και του '60 και αποτελούν συναρπαστικά ντοκουμέντα της σκηνής και, κυρίως, των παρασκηνίων μιας άλλης εποχής. Το λεύκωμα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Topos (η σχετική ιστοσελίδα βρίσκεται εδώ) με επιμέλεια του Άρη Μαραγκόπουλου. Την περασμένη Κυριακή παρουσιάστηκε από τις σελίδες του περιοδικού Κ της Καθημερινής από όπου αντιγράφω την παρακάτω γοητευτική φωτογραφία: δυο αξέχαστες κυρίες του μουσικού θεάτρου, η Ρένα Βλαχοπούλου και η Καίτη Μπελίντα ποζάρουν στα παρασκήνια ενός θεάτρου...



Σύμφωνα με τη λεζάντα του περιοδικού (και προφανώς και του λευκώματος που ακόμα δεν έχω προμηθευτεί) η φωτογραφία τραβήχτηκε στο "Ακροπόλ" το 1959. Ωστόσο, αφενός οι δυο κυρίες δεν συνεργάστηκαν στο "Ακροπόλ" το 1959 (τη σεζόν 1958-59 εμφανιζόταν εκεί η Ρένα Βλαχοπούλου αλλά όχι η Καίτη Μπελίντα), αφετέρου τα ρούχα τους θυμίζουν περισσότερο καλοκαίρι, οπότε ίσως να πρόκειται για φωτογραφία από καλοκαιρινή τους συνεργασία στο Θέατρο του Εθνικού Κήπου, λίγα χρόνια αργότερα. Σε κάθε περίπτωση είναι μια σπάνια φωτογραφία (και αρκετά αποκαλυπτική για την εποχή της!). Οι φωτογραφίες ηθοποιών στα παρασκήνια και τα καμαρίνια είναι τελικά ξεχωριστές παραστάσεις (μερικές φορές καλύτερες και από το επί σκηνής έργο!) και ελπίζω σύντομα να σας παρουσιάσω κάποιες χαριτωμένες παρασκηνιακές πόζες της Ρένας Βλαχοπούλου (που έχουν τραβήξει και ο Κωνσταντίνος Μεγαλοκονόμου και άλλοι φωτογράφοι)! Προς το παρόν, ας απολαύσουμε τις θεατρίνες και τους θεατρίνους που φέρνει κοντά μας το λεύκωμα Βασικά θεατής...

Ευχαριστώ τη Maria Jose, τον Πάνο και τον Νίκο για τη βοήθειά τους!

Πέντε επάνοδοι και ένα υστερόγραφο...

Με τη μουσική και θεατρική επικαιρότητα θα ασχοληθεί η ανάρτηση, αλλά φυσικά στο πλαίσιο της εμμονής μου να βρίσκω πάντα συνδέσεις με τη Ρένα Βλαχοπούλου! Θα αναφερθώ σε πέντε επανόδους καλλιτεχνών/καλλιτέχνιδων στη μουσικοθεατρική ζωή της Αθήνας και θα επισημάνω τους συνειρμούς που δημιουργούν άμεσα ή έμμεσα με τη... μούσα αυτού του blog.

Ο Δημήτρης Μητροπάνος ξανά στη σκηνή

Μετά από απουσία δύο περίπου χρόνων από τις μουσικές σκηνές ο κορυφαίος λαϊκός τραγουδιστής Δημήτρης Μητροπάνος εμφανίζεται και πάλι στη νυχτερινή Αθήνα. Η επανεμφάνισή του έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς η αποχή του από τις ζωντανές εμφανίσεις οφειλόταν σε ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας που αντιμετώπιζε και που τελικά κατάφερε να ξεπεράσει. Έτσι ο Δημήτρης Μητροπάνος τραγουδάει φέτος για το κοινό του στο «Κέντρο Αθηνών» μαζί με τους Μανώλη Λιδάκη, Μπάμπη Στόκα, Ελεωνόρα Ζουγανέλη και Ασπασία Θεοφίλου.

Και αν αναρωτιέστε γιατί ο Δημήτρης Μητροπάνος μου φέρνει στο μυαλό τη Ρένα Βλαχοπούλου, δείτε την παρακάτω φωτογραφία:

Τον χειμώνα 1991-92, λίγο πριν αποσυρθεί από τη σκηνή, η Ρένα Βλαχοπούλου αποφάσισε να θυμηθεί το παρελθόν της στις πίστες της νυχτερινής Αθήνας, πραγματοποιώντας μια, τελευταία όπως αποδείχτηκε, εμφάνιση ως show-woman στο «Ρεξ». Το «Ρεξ» λειτουργούσε ως music hall για 4^η χρονιά: ήδη από την πρώτη χρονιά που το εγκαινίασε η Μαρινέλλα υπήρχε και μια θεατρική πινελιά από τον Βασίλη Τσιβιλίκα. Η Ρένα Βλαχοπούλου βέβαια θα συνδύαζε τη θεατρική της πείρα με το τραγουδιστικό της παρελθόν. Έτσι δημιουργήθηκε το ιδιαίτερα ενδιαφέρον ετερόκλητο σχήμα Γλυκερία-Δημήτρης Μητροπάνος-Γιάννης Μηλιώκας-Χρήστος Νικολόπουλος, guest-star: Ρένα Βλαχοπούλου.

Ήταν πραγματικά μια από τις ωραιότερες εμφανίσεις της Ρένας Βλαχοπούλου στα τελευταία χρόνια της καριέρας της. Στο ημίωρο πρόγραμμά της τραγουδούσε παλιές της επιτυχίες από το θέατρο, τον κινηματογράφο και τη δισκογραφία, και ανάμεσα στα τραγούδια έλεγε αστεία και πείραζε τον κόσμο. Θα αναφερθώ αναλυτικότερα άλλη φορά στην παράσταση του Ρεξ. Σήμερα όμως, με αφορμή την επανεμφάνιση του Δημήτρη Μητροπάνου, σας παρουσιάζω το τραγούδι που ερμήνευαν μαζί Βλαχοπούλου-Μητροπάνος στο τέλος του προγράμματος της Ρένας: «Πόσο θα ‘θελα απόψε» που έγραψαν οι Αλέξης Παπαδημητρίου και Εύη Δρούτσα για παλιότερο δίσκο της Αλέκας Κανελλίδου (στον δίσκο το τραγουδούσε η Κανελλίδου με τον ίδιο τον Παπαδημητρίου).

Ο δημοσιογράφος Κ. Παναγιωτόπουλος είχε επισημάνει (στη στήλη της «Θείας Πυθίας» στο περιοδικό Και, τι θυμήθηκα τώρα...) ότι τον είχε εντυπωσιάσει το ότι ο Μητροπάνος κρατούσε με σεβασμό και διακριτικότητα το μικρόφωνό του μακριά από το στόμα του για να μην καλύπτει τη φωνή της Ρένας Βλαχοπούλου (αν και στο βιντεάκι βλέπουμε ότι στις στιγμές που και η Ρένα απομακρύνει το μικρόφωνο από το στόμα της η ένταση της φωνής της είναι ακόμα αρκετή—σημειώστε πως είναι μια από τις σπάνιες φορές στα τελευταία χρόνια της καριέρας της που τραγουδάει live). Το ήθος του Μητροπάνου φαινόταν και επί σκηνής αλλά και στις εκτός σκηνής δηλώσεις του για τη Ρένα... Αναφερόταν συχνά σε συνεντεύξεις του εκείνη τη χρονιά (αλλά και αργότερα) με πολλή αγάπη στη συνεργασία του με τη Ρένα Βλαχοπούλου.

Και ο Γιάννης Μηλιώκας ξανά στη σκηνή...

Στο «Ρεξ» λοιπόν η Ρένα είχε μια ακόμα κοινή εμφάνιση με έναν άλλον τραγουδιστή που φέτος επανεμφανίζεται στη νυχτερινή Αθήνα μετά από πολύχρονη απουσία. Ο Γιάννης Μηλιώκας, που απείχε για περισσότερα από δέκα χρόνια και από τη δισκογραφία, επανέρχεται φέτος στον «Ζυγό» μαζί με τους Λαυρένη Μαχαιρίτσα, Κώστα Μακεδόνα, Γιάννη Κούτρα και Δημήτρη Σταρόβα. (Στο σχήμα επρόκειτο να συμμετέχει και ο Λουκιανός Κηλαηδόνης, με τον οποίο ουσιαστικά επανεμφανίστηκε ο Μηλιώκας σε συναυλίες το περασμένο καλοκαίρι, αλλά τελικά αποχώρησε). Ιδιαίτερη περίπτωση τραγουδοποιού, ο Μηλιώκας μας έχει δώσει τραγούδια με χιούμορ, σάτιρα αλλά και ξεχωριστή ευαισθησία και η ματιά του μας είχε λείψει από τη δισκογραφία. Στο «Ρεξ» τότε είχε ένα χαριτωμένο στιγμιότυπο με τη Ρένα Βλαχοπούλου στην αρχή του προγράμματος. Μπροστά σε ένα σκηνικό που παρίστανε μια παλιά γειτονιά της Αθήνας του ‘50 όπου τα νέα παιδιά του σχήματος τραγουδούσαν τραγούδια της εποχής εκείνης, εμφανιζόταν ο Μηλιώκας πάνω σε βέσπα με τη Ρένα Βλαχοπούλου πίσω του και της τραγουδούσε «Το βεσπάκι, το κορίτσι μου κι εγώ» (η Ρένα έλεγε στον κόσμο «Είναι λίγο γέρος» αλλά ο Μηλιώκας της απαντούσε «Με ζηλεύει από το 1914», προκαλώντας φυσικά την μήνιν της...).

Στο σχήμα του Ζυγού φέτος συμμετέχει και η Γεωργία Γραμματικού, που από ό,τι διάβασα κάπου είναι η σύντροφος του Μηλιώκα. Η Γεωργία Γραμματικού συμμετείχε και στο «Ρεξ» του 1991-92 (είναι ένα από τα νεαρά παιδιά που τραγουδούσαν στην έναρξη και φαίνεται λίγο στο βιντεάκι με τη βέσπα). Τραγουδοποιός και η ίδια και με προσόντα που θα την καθιστούσαν ιδανική πρωταγωνίστρια του μιούζικαλ—είχε μάλιστα προκριθεί και σε μια σχετική audition, στο πρώιμο talent show Έλα στο φως που πρόβαλλε η ΕΤ-2 το 1990 (κοίτα πάλι τι θυμήθηκα τώρα...), μια εκπομπή που επρόκειτο να οδηγήσει σε θεατρικό μιούζικαλ που όμως δεν ανέβηκε τελικά ποτέ...—έχει ακολουθήσει μια σεμνή και αθόρυβη πορεία όλα αυτά τα χρόνια ενώ πρόσφατα επανήλθε και στη δισκογραφία με το EP Λαλίστατη που κρίθηκε ευνοϊκά από τους ειδήμονες.

Και ο Γιώργος Μεράντζας επιστρέφει...

Πριν φύγουμε από το «Ρεξ» του 1991-92 να αναφέρω μια ακόμα σχετική επάνοδο. Ένα ακόμα από τα «μικρότερα» ονόματα που συμμετείχαν στο σχήμα εκείνο ήταν ο Γιώργος Μεράντζας. Ομολογώ ότι τότε δεν ήξερα τι εστί Γιώργος Μεράντζας (και η συμμετοχή του στο «Ρεξ» περιοριζόταν στα λαϊκά τραγούδια του ’50 και του ’60 αφενός και στο «Διδυμότειχο Μπλουζ» του Λ. Μαχαιρίτσα αφετέρου—και ίσως και σε κάποια φωνητικά στην «είσοδο» της Ρένας στη σκηνή). Αργότερα όμως ανακάλυψα τις συμμετοχές του Γιώργου Μεράντζα σε δίσκους του Θάνου Μικρούτσικου (Φουέντε Οβεχούνα, Τροπάρια για φονιάδες) και του Χρήστου Λεοντή (Μαντζουράνα στο κατώφλι, γάιδαρος στα κεραμίδια) και τις ξεχωριστές του ερμηνείες. Και ο Γιώργος Μεράντζας επανεμφανίζεται φέτος στη νυχτερινή Αθήνα, κάθε Δευτέρα, στο Κύτταρο μαζί με την Καλλιόπη Βέττα (το blog Μουσικά Προάστια θεωρεί την επανεμφάνιση αυτή το μουσικό γεγονός της χρονιάς, διαβάστε το σχετικό κείμενο εδώ). Αύριο, μάλιστα, ο Μεράντζας συμμετέχει (μαζί με τους Μαρίζα Κωχ, Κ. Βέττα, Φ. Δεληβοριά κ.ά.) σε μια ξεχωριστή συναυλία στο Πολυτεχνείο, με τίτλο «Τα απαγορευμένα τραγούδια της Χούντας» ενώ το πρόγραμμα αυτής της Δευτέρας στο Κύτταρο θα τιμήσει επίσης την επέτειο του Πολυτεχνείου).

Η Νένα Μεντή ως Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου

Η τέταρτη επάνοδος είναι κυρίως θεατρική αλλά δεν της λείπει κι η μουσική... Η Νένα Μεντή επαναλαμβάνει την περσινή της μεγάλη επιτυχία, τον μονόλογο Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου που έγραψε και σκηνοθέτησε ο Πέτρος Ζούλιας, βασισμένος στο βιβλίο της Ρέας Μανέλλη Η γιαγιά μου η Ευτυχία. Είδα την παράσταση αυτή πέρσι, στην πρώτη της «κατοικία», το θέατρο Ιλίσια-Βολανάκης. Πρόκειται για μια συγκλονιστική ερμηνεία της Νένας Μεντή που μάλιστα τιμήθηκε για αυτόν τον ρόλο με το 1^ο βραβείο καλύτερης γυναικείας ερμηνείας στα βραβεία κοινού του περιοδικού Αθηνόραμα. Όπως γράφτηκε ήδη, η Μεντή δεν παριστάνει την Παπαγιαννοπούλου, είναι η Παπαγιαννοπούλου. Η Μεντή είναι σπουδαία ηθοποιός με πολύχρονη θητεία στο θέατρο και την τηλεόραση. Έχει επίσης και άμεση σχέση με τη μουσική καθώς είναι η κόρη του σπουδαίου τραγουδοποιού Σπήλιου Μεντή—μια ιδιαίτερη, μοναχική περίπτωση στο ελαφρό τραγούδι, με αθόρυβη παρουσία αλλά και αρκετά σπουδαία τραγούδια στα χρόνια του ’60.

Ο λόγος που... φιλοξενούμε σήμερα τη Νένα Μεντή στο blog θα μπορούσε να είναι και το γεγονός ότι η ηθοποιός ερμήνευσε τη Νίνα στην τηλεοπτική μεταφορά του βιβλίου του Κώστα Ταχτσή Το τρίτο στεφάνι (που σκηνοθέτησε για τον ΑΝΤΕΝΝΑ ο Γιάννης Δαλιανίδης το 1995). Τα περί «Τρίτου Στεφανιού» όμως είναι θέμα μιας άλλη ανάρτησης. Σήμερα θα σταθούμε στην κορυφαία στιχουργό Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου. Η Παπαγιαννοπούλου υπήρξε πολύ καλή φίλη της Ρένας Βλαχοπούλου. Στο βιβλίο της εγγονής της, Ρέας Μανέλη, γίνεται αναφορά στη φιλία των δυο γυναικών, σε καλές στιγμές (όταν η Ευτυχία έκανε τη Ρένα να ξεκαρδίζεται στα γέλια με τις διηγήσεις της και της ζητούσε δανεικά για να παίξει χαρτιά) αλλά και στις τραγικές στιγμές του χαμού της κόρης της Ευτυχίας, της Μαίρης, όταν η Ρένα Βλαχοπούλου κάλυψε όλα τα έξοδα για τους γιατρούς, τα φάρμακα και ό,τι άλλο χρειαζόταν για να γίνει καλά η Μαίρη, πράγμα που δεν στάθηκε τελικά δυνατό. Στη συμβολή της Ρένας Βλαχοπούλου αναφέρεται και ο Λευτέρης Παπαδόπουλος στο βιβλίο που έγραψε για την Ευτυχία με τίτλο Όλα είναι ένα ψέμα (εκδ. Καστανιώτης), αλλά και ο Πέτρος Ζούλιας στον μονόλογο που ερμηνεύει η Νένα Μεντή: όταν αρρωσταίνει η κόρη της, η Νένα-Ευτυχία λέει: «Και τώρα πού θα βρω τα χρήματα; Θα πάω στη Ρένα τη Βλαχοπούλου να με βοηθήσει, να μου δώσει λεφτά! Ρένα, σώσε με!»

Είναι πολύ συγκινητικό το ότι ο Ζούλιας θέλησε να συμπεριλάβει αυτή τη φράση μέσα στο έργο του για την Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου. Έτσι το κοινό μπορεί να πληροφορηθεί, πέρα από τη στενή σχέση των δυο γυναικών (φιλία που αποδεικνύεται και από ένα δημοσίευμα του ’60 σύμφωνα με το οποίο η Ρένα Βλαχοπούλου λάνσαρε το «Όλα είναι ένα ψέμα» στον «Βράχο», άγνωστο όμως με τίνος μουσική!!) και τη φιλανθρωπία της Ρένας Βλαχοπούλου (κάτι που φυσικά φρόντιζε να μη δημοσιοποιεί η ίδια, αλλά ευτυχώς το αναφέρουν πολλοί/ές πλέον, ειδικά μετά τον θάνατό της).

Ο μονόλογος Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου με την υπέροχη Νένα Μεντή παρουσιάζεται φέτος σε μεγαλύτερο θέατρο, στο «Κατερίνα Βασιλάκου» για να μπορέσει να τον χαρεί περισσότερος κόσμος. Μη χάσετε αυτή τη σπουδαία ερμηνεία που, ευτυχώς, θα ανηφορίσει και στη Βόρεια Ελλάδα την άνοιξη (θα παιχτεί στη Θεσσαλονίκη αλλά και στις Σέρρες, στα ανακαινισμένα Αστέρια, τη νέα έδρα του ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Σερρών)...

Η Χαρά Κεφαλά γοητεύει

Η τελευταία επάνοδος που θέλω να σας επισημάνω είναι η επανάληψη της πολύ επιτυχημένης μουσικοθεατρικής παράστασης Μια Χαρά στο φουαγιέ με την εξαιρετική Χαρά Κεφαλά. Το blog αυτό έχει αναφερθεί ξανά στη Χαρά, στην ανάρτηση με την ιστορία του τραγουδιού «Το αλκοόλ κι η νικοτίνη», που πρώτη τραγούδησε η Ρένα Βλαχοπούλου τη σεζόν 1956-57 και μας ξαναθύμισε μισό αιώνα αργότερα η Χαρά Κεφαλά στην παράσταση Τσίλιες και μία νύχτες που παρουσιάστηκε στο Ηρώδειο και στη συνέχεια κυκλοφόρησε σε CD/DVD με τίτλο Τραγούδια με... ουσίες (διαβάστε εδώ σχετικά).

Σήμερα θα σας προτείνω να πάτε οπωσδήποτε στο Αγγέλων Βήμα που δημιούργησε ο Κοραής Δαμάτης στην οδό Σατωβριάνδου. Στον χώρο αυτό, κάθε Δευτέρα και Τρίτη, η Χαρά Κεφαλά εμφανίζεται σε δυο διαφορετικές παραστάσεις (και σας προτείνω να τις παρακολουθήσετε και τις δυο στη σειρά!). Στις 7.15μμ ερμηνεύει έναν από τους τέσσερις μονολόγους του έργου Φωνές του Άλαν Μπένετ (ο μονόλογός της έχει τίτλο «Η ευκαιρία της ζωής της» και η Χαρά είναι απολαυστική. Τους άλλους τρεις μονολόγους ερμηνεύουν επίσης εξαιρετικά η Όλγα Τουρνάκη, η Σμαράγδα Σμυρναίου και ο Δημήτρης Καραμπέτσης).

Στις 10μμ στο ζεστό φουαγιέ του θεάτρου, με την πολύτιμη συμπαράσταση της Ευγενίας Καρλαύτη στο πιάνο, η Χαρά Κεφαλά μας ταξιδεύει στα καμπαρέ του Παρισιού και του Βερολίνου, στο Broadway, στο Hollywood αλλά και στην Ελλάδα του χθες (τραγουδάει υπέροχα Γιαννίδη, Σουγιούλ αλλά και Χιώτη!). Το μουσικό κλίμα που κυριαρχεί στην παράσταση είναι φυσικά η τζαζ που η Χαρά λατρεύει και μπορεί να αποδώσει θαυμάσια (η Χαρά έχει μεγάλη γκάμα και πλούσιο βιογραφικό, έχει σπουδάσει μουσική, ενώ είναι από τις πιο καταρτισμένες στο μιούζικαλ ηθοποιούς που διαθέτει το ελληνικό θέατρο σήμερα και που φυσικά δεν αξιοποιεί...). Σε αυτό το μουσικό κλίμα, που ασφαλώς στο δικό μου νου φέρνει τη Ρένα Βλαχοπούλου, ταιριάζει απόλυτα, κατά τη γνώμη μου, το «Αλκοόλ κι η νικοτίνη» αλλά η Χαρά Κεφαλά μου είπε ότι το κρατάει για μια άλλη παράσταση! Ελπίζω ωστόσο να... μετανιώσει και να το συμπεριλάβει και σ’ αυτήν! Να συμπληρώσω ότι ειδικά για την παράσταση της Χαράς ο Γεράσιμος Ευαγγελάτος (δείτε το blog του εδώ) και ο Θέμης Καραμουρατίδης έγραψαν δυο πολύ όμορφα τραγούδια: τη «Λέξη» και το «Αλάτι» που μπορείτε να το απολαύσετε εδώ:

Η παράσταση Μια Χαρά στο φουαγιέ κυκλοφορεί πλέον και σε CD, ωστόσο αξίζει να... χαρείτε τη Χαρά από κοντά! Δεν περιορίζεται στο κάθισμα που βλέπετε σ' αυτό το βίντεο. Έχει άψογη κίνηση, περιφέρεται ανάμεσα στους θεατές και δημιουργεί μια πολύ όμορφη ατμόσφαιρα. Θα σας ταξιδέψει και θα σας συγκλονίσει (ειδικά στο "Je suis malade")...

Υστερόγραφο: Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης

Σήμερα ξεκινάει το Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης. Έχω και στο παρελθόν διαμαρτυρηθεί για τη σοβαρή παράλειψη του Φεστιβάλ να τιμήσει τη Ρένα Βλαχοπούλου όσο ζούσε (και ενώ όλοι/ες ήξεραν ότι βάδιζε προς το τέλος...) ενώ φρόντισε στην κηδεία της να στείλει ένα στεφάνι με τις λέξεις «Αντίο, Ρένα», μια οικειότητα που κατά τη γνώμη μου δεν δικαιολογούνταν, τη στιγμή που η Ρένα είχε αγνοηθεί... πανηγυρικά προηγουμένως (αλλά και «μετά», εδώ που τα λέμε, το μόνο που έγινε ήταν μια ξερή αναφορά στο όνομά της, σε μια οθόνη, στην τελετή λήξης του 2004, μαζί με τα ονόματα άλλων συναδέλφων της που είχαν πεθάνει την ίδια χρονιά). Ωστόσο, φέτος σκέφτομαι το Φεστιβάλ με νοσταλγία, καθώς για πρώτη φορά μετά από 15 χρόνια δεν θα συμμετάσχω στη γιορτινή ατμόσφαιρα που φέρνει στην πόλη κάθε Νοέμβρη. Δημοσιεύω λοιπόν το σχετικό εξώφυλλο της Athens Voice (που φιλοξενεί την άλλη πολύ μεγάλη μου αδυναμία...) και εύχομαι στους φίλους και τις φίλες μου πάνω, στη Θεσσαλονίκη (που θα αργήσουν μάλλον να διαβάσουν την ανάρτηση αυτή γιατί θα ξημεροβραδιάζονται στις αίθουσες στο Λιμάνι...) καλό Φεστιβάλ!

Το "Τρίτο στεφάνι" πλησιάζει στο τέλος του...

Η ραδιοφωνική μετάδοση του μυθιστορήματος του Κώστα Ταχτσή Το τρίτο στεφάνι πλησιάζει στο τέλος της. Σήμερα μεταδόθηκε η 53η συνέχεια: ακούσαμε, για τελευταία μάλλον φορά, την υπέροχη Σμάρω Στεφανίδου στις τελευταίες στιγμές της κυρα-Εκάβης. Η Σμάρω Στεφανίδου ήταν συγκλονιστική, όπως ήταν συγκλονιστική και λίγες μέρες πριν, στον θρήνο της κυρα-Εκάβης για τον θάνατο του γιου της, του Δημήτρη. Επάξια στέκεται δίπλα της η Ρένα Βλαχοπούλου. Όπως ακριβώς είχε περιγράψει και ο Γιώργος Παυριανός στο κείμενο που δημοσιεύτηκε στην Athens Voice, τα επεισόδια σιγά-σιγά έστρωσαν. Η Ρένα Βλαχοπούλου από ένα σημείο και μετά είτε πήρε στα... σοβαρά τη συμμετοχή της στην εκπομπή είτε άρχισε πλέον να πειθαρχεί στον σκηνοθέτη της (ή μπόρεσε εκείνος πλέον να της επιβληθεί καλύτερα) και τα λάθη που έκανε στις πρώτες συνέχειες σταμάτησαν. Ειδικά τις τελευταίες εβδομάδες, στις αφηγήσεις των περιστατικών του πολέμου και της Κατοχής, η Ρένα Βλαχοπούλου είναι ιδιαίτερα καλή: διαφορετική από ό,τι την έχουμε συνηθίσει, χαμηλών τόνων, ήρεμη, μελαγχολική, ιδανική συντροφιά για ένα φθινοπωρινό, βροχερό απόγευμα του Νοέμβρη, όπως αυτό που πέρασα σήμερα στο Ναύπλιο ακούγοντάς τη να περιγράφει τις τελευταίες στιμές της κυρα-Εκάβης και να λέει για τον αληθινό Θεό που μάλλον είναι αργά να γνωρίσουμε...

Συντονιστείτε στο Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας για να ακούσετε τις τελευταίες συνέχειες της σειράς. Η υπέροχη Σμάρω Στεφανίδου θα μας λείψει, αλλά πιστεύω ότι θα μας αποζημιώσει η Ρένα Βλαχοπούλου. Θα επανέλθω στο Τρίτο στεφάνι αργότερα, για να σας μιλήσω για το "Dormi Bambina" που σιγοτραγούδησε πριν από λίγο καιρό η Ρένα αλλά και για μια... συνολική θεώρηση της σειράς, όταν πια θα έχει ολοκληρωθεί.

Και μια έκκληση στο Τρίτο Πρόγραμμα. Πιθανότατα από κάποιο λάθος στο μοντάζ, παραλείφθηκε μια από τις συνέχειες: Ενώ η αρίθμηση των επεισοδίων προχωρούσε κανονικά, τη μέρα που θα ακούγαμε, όπως μας ενημέρωσε η γλυκύτατη φωνή της Αιμιλίας Κτενά, την 51ή συνέχεια, ακούσαμε μάλλον την 52η: παραλείφθηκε δηλαδή το κομμάτι που περιέγραφε την τελευταία συνάντηση της κυρα-Εκάβης με τον Δημήτρη στη φυλακή και τον θάνατο του Δημήτρη. Αν τυχόν μας διαβάζει η κυρία Κτενά ή κάποιος άλλος υπεύθυνος του Τρίτου Προγράμματος, παρακαλούμε να μας χαρίσουν και αυτή τη συνέχεια!

Σταύρος Ξενίδης

Ένας ακόμα γλυκύτατος ηθοποιός μας πέθανε προχτές (και κηδεύεται αύριο): ο Σταύρος Ξενίδης. Ευγένεια, λεπτότητα, αρχοντιά, σοβαρότητα ήταν τα χαρίσματα που τον διέκριναν και που πότιζε με αυτά όλους τους ρόλους του. Τυπικά ανήκε στην κατηγορία «καρατερίστας» και όχι στην κατηγορία «πρωταγωνιστής», ωστόσο είναι τόσο σπουδαία η παρουσία του σε όλες τις ταινίες στις οποίες κάνει ακόμα και μικρά περάσματα που δίκαια κατατάσσεται ανάμεσα στους σημαντικότερους πρωταγωνιστές του κινηματογράφου και του θεάτρου μας.

Γεννήθηκε το 1924 στην Πόλη. Σπούδασε θέατρο στο «Θέατρο Τέχνης» του Καρολου Κουν και εκεί έκανε και τα πρώτα του επαγγελματικά θεατρικά βήματα, στον Βυθό του Γκόρκι. Στη συνέχεια συνεργάστηκε με τους θιάσους της κυρίας Κατερίνας και του Αδαμάντιου Λεμού ενώ το 1950 ξεκινά η 25ετής (με λίγα μικρά διαλείμματα) συνεργασία του με τον θίασο του Κώστα Μουσούρη. Σπάνια στα χρονικά του θεάτρου μας αυτή η αφοσίωση σε έναν μόνο θίασο. Αλλά και ο μέγας Μουσούρης εκτιμούσε τα χαρίσματά του. Όπως σημειώνει ο Γιώργος Σαρηγιάννης στα Νέα, έλεγε ο Μουσούρης για τον Ξενίδη: «Όταν έναν ρόλο τον παίζει ο Σταύρος θα αναδειχθούν χωρίς τεχνάσματα και υπερβολές όλες οι πτυχές του». Στο θέατρο Μουσούρη θα δοκιμαστεί σε ένα ευρύ ρεπερτόριο, ελληνικό και διεθνές. Μετά το τέλος της συνεργασίας του με τον Μουσούρη, θα συνεχίσει την αξιόλογη πορεία του στο θέατρο πλάι σε καταξιωμένους πρωταγωνιστές όπως ο Δημήτρης Χορν και ο Νίκος Κούρκουλος, στο πλευρό του οποίου αποχαιρετά για πάντα το σανίδι (το 1987, στο έργο Γεια σου, φίλε του Μπ. Σλέι).

Φυσικά την αθανασία του ο Σταύρος Ξενίδης τη χρωστάει στον ελληνικό κινηματογράφο. Εμφανίστηκε σε 70 περίπου ταινίες, κυρίως σε «δεύτερους» ρόλους: συμβολαιογράφος, γείτονας, φίλος, πάντα στο πλευρό των πρωταγωνιστών και των πρωταγωνιστριών. Ήταν χαρακτηριστική φυσιογνωμία του παλιού ελληνικού κινηματογράφου, ωστόσο έδωσε το «παρών» και στον Νέο, αφήνοντας και εκεί το στίγμα του (τιμήθηκε μάλιστα με το Α΄ βραβείο ανδρικού ρόλου για την ερμηνεία του στην ταινία του Γιώργου Πανουσόπουλου Ταξίδι του μέλιτος.

Μια από τις λίγες φορές που το όνομά του βρισκόταν αρκετά ψηλά στους τίτλους της ταινίας ήταν στη μοναδική του συνεργασία με τη Ρένα Βλαχοπούλου. Ο Σταύρος Ξενίδης είναι το πρώτο αντρικό όνομα στη Βουλευτίνα του Κώστα Καραγιάννη που προβλήθηκε τη σεζόν 1966-67. Ο Ξενίδης είναι αλησμόνητος στον ρόλο του Περικλή Αράπη, του αιώνιου υποψήφιου βουλευτή που επιμένει να κατεβαίνει στις εκλογές παρά τις συνεχείς ήττες του και ταλαιπωρεί τη Ρένα, την ώριμη αρραβωνιαστικιά του που τελικά αποφασίζει να αναλάβει την προεκλογική εκστρατεία του αρραβωνιαστικού της. Δυστυχώς, παρά τις δυναμικές πρωτοβουλίες της Ρένας, ο Περικλής δεν θα καταφέρει να εκλεγεί. Θα εκλεγεί όμως εκείνη βουλευτίνα με το ψηφοδέλτιο του θείου της...

Είναι υπέροχη η παρουσία του Ξενίδη στην ταινία. Ο πόθος του να εκλεγεί βουλευτής, η αμηχανία του μπροστά στις απαιτήσεις που έχει ο ρόλος του πολιτευτή, η απογοήτευσή του για την ήττα, η πίκρα του που τελικά η Ρένα γεύεται τις χαρές του αξιώματος, η ζήλια του όταν την πολιορκούν άλλοι άντρες. Δίνει μαθήματα υποκριτικής και καταφέρνει να αφήσει το στίγμα του—ακόμα και στο πλευρό του σαρωτικού ανέμου που ακούει στο όνομα Βλαχοπούλου. Και είναι απολαυστικό και το τραγουδιστικό και χορευτικό τους ντουέτο στο φινάλε της ταινίας, στο γλέντι του γάμου τους που γίνεται στην Κέρκυρα, όπου τραγουδούν ένα τραγούδι του Γιώργου Μουζάκη, γραμμένο στο στυλ των παραδοσιακών κερκυραϊκών τραγουδιών με στίχους του Λάκη Μιχαηλίδη: «Να ζήσουμε, να ζήσουμε, μαζί να ευτυχήσουμε...»

Σημαντικότατη ήταν επίσης η παρουσία του Σταύρου Ξενίδη στο ραδιόφωνο αλλά και στην τηλεόραση, σε σημαντικές σειρές όπως Ο συμβολαιογράφος, Χαίρε Τάσο Καρατάσο και άλλες. Ευτυχώς πριν από λίγα χρόνια βραβεύτηκε από το Θεατρικό Μουσείο για τη συνολική προσφορά του στο θέατρο με το έπαθλο «Αιμίλιος Βεάκης».

Ο Σταύρος Ξενίδης ήταν παντρεμένος με την καλή ηθοποιό Μαργαρίτα Λαμπρινού—εμφανίζονταν μαζί στην ταινία Χαρούμενο ξεκίνημα του Ντίνου Δημόπουλου (1954): υπάλληλοι και οι δύο στο ΕΙΡ, εκείνος με το μέρος του αντρικού τρίο (Οικονομίδης, Ηλιόπουλος, Ρίζος), εκείνη με το μέρος του γυναικείου τρίο (Λίντα, Στρατηγού, Παπαγεωργίου)—και τους τελευταίους μήνες φιλοξενούνταν κι οι δυο σε οίκο ευγηρίας. Ο Ξενίδης ταλαιπωρήθηκε πολύ από εγκεφαλικά επεισόδια και καρδιαναπνευστικά προβλήματα και τελικά έχασε τη μάχη το μεσημέρι της Κυριακής. Θα τον θυμόμαστε πάντα στοργικό με τους πρωταγωνιστές και τις πρωταγωνίστριες του ελληνικού κινηματογράφου, να τους/τις φροντίζει και να τους/τις βοηθά με τη διακριτική του παρουσία να λάμπουν ακόμα περισσότερο—κι εκείνος πάντα να καταφέρνει να ξεχωρίζει...

Το ελαφρό τραγούδι και το θέατρο στον πόλεμο του '40

Σ’ αυτά τα χρόνια άλλαξε του τραγουδιού η μορφή.
Ο έρωτας ξεχάστηκε, μπήκε ξανά στην μπάντα.
Και μες σε πόλεις και χωριά και σε κάθε κορφή
νέα τραγούδια ακούστηκαν: τραγούδια του σαράντα.

Μ’ αυτό το τετράστιχο η αξέχαστη Σοφία Βέμπο προλόγιζε τα πολεμικά της τραγούδια στις παραστάσεις, τις εκδηλώσεις και τις ραδιοφωνικές εκπομπές στις οποίες θυμόταν τις μεγάλες τραγουδιστικές της επιτυχίες εκείνου του ιδιαίτερου θεατρικού χειμώνα, του χειμώνα του 1940-41. Η Σοφία Βέμπο είναι στις μέρες μας το σύμβολο ενός μεγάλου κεφαλαίου της θεατρικής και τραγουδιστικής μας ιστορίας: του κεφαλαίου που έχει τίτλο «Το ελαφρό τραγούδι και το θέατρο στον πόλεμο του ‘40».

Τονίζω τη λέξη «ελαφρό» γιατί με αυτό το είδος τραγουδιού θα ασχοληθώ. Η αλήθεια είναι ότι αν και αυτό το είδος είναι σήμερα παραγκωνισμένο και οι περισσότεροι μελετητές ασχολούνται με το λαϊκό και το ρεμπέτικο τραγούδι, αυτές τις μέρες το ελαφρό παίρνει τη ρεβάνς: υπάρχουν πολλά και καλά ρεμπέτικα τραγούδια που γράφτηκαν την περίοδο του πολέμου με σατιρική και πατριωτική διάθεση, ωστόσο αυτές τις μέρες σε όλα τα επετειακά αφιερώματα ακούγεται η φωνή της Σοφίας Βέμπο στο θρυλικό «Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά». Ίσως αυτό να οφείλεται στο ότι τότε το ρεμπέτικο ήταν απαγορευμένο στο ραδιόφωνο. Ίσως πάλι να οφείλεται στο ταλέντο και την επιβλητική παρουσία της Βέμπο που κατόρθωσε όχι μόνο να γίνει η πιο αγαπημένη τραγουδίστρια εκείνα τα χρόνια, αλλά και να παραμένει, σχεδόν 70 χρόνια από τότε και 30 χρόνια από τον θάνατό της, άρρηκτα δεμένη με την περίοδο του ελληνοϊταλικού πολέμου.

Το (μουσικό) θέατρο στον πόλεμο του ‘40

Ωστόσο η Βέμπο δεν ήταν η μόνη. Σύσσωμο το ελληνικό θέατρο και το ελληνικό τραγούδι έδωσε το «παρών» σε κείνη την ιδιαίτερη στιγμή της ελληνικής ιστορίας. Αμέσως μετά την κήρυξη του πολέμου, επιστρατεύτηκαν πολλοί άντρες ηθοποιοί και τραγουδιστές. Απέμειναν λοιπόν πίσω κυρίως άντρες μεγαλύτερης ηλικίας και φυσικά γυναίκες που σύντομα συνειδητοποίησαν ότι το ρεπερτόριό τους αυτές τις ώρες δεν μπορούσε να αγνοήσει την επικαιρότητα. Τα περισσότερα θέατρα αρχίζουν να παίζουν στις 2 Νοεμβρίου με καλυμμένα τα εξωτερικά τους φώτα «δια κυανού χάρτου». Μόνο το Βασιλικό Θέατρο δεν δουλεύει γιατί επιστρατεύονται οι περισσότεροι πρωταγωνιστές του. Τα υπόλοιπα θέατρα συνεχίζουν για λίγες μέρες το ρεπερτόριό τους αλλά σύντομα ανεβάζουν όλα πολεμικές επιθεωρήσεις. Ακόμα και ο θίασοι πρόζας: ο Κώστας Μουσούρης παρουσιάζει το θρυλικό Μπράβο Κολονέλλο των Αλέκου Σακελλάριου-Χρήστου Γιαννακόπουλου (από κάποιους θεωρείται ως η καλύτερη πολεμική επιθεώρηση που ανέβηκε εκείνο τον χειμώνα) και αργότερα το Φινίτο Μουσολίνι των ιδίων συγγραφέων. Ο ημικρατικός θίασος της Μαρίκας Κοτοπούλη στο Ρεξ άναβιώνει τα Πολεμικά Παναθήναια (που είχαν ανέβει στους Βαλκανικούς πολέμους) στα οποία προστίθενται επίκαιρα νούμερα. Ακόμα και η κυρία Κατερίνα ενδίδει στην επιθεώρηση και ανεβάζει, ανήμερα των Χριστουγέννων, τις Πολεμικές Καντρίλιες. Στο θέατρο Ολύμπια ανεβαίνει η επιθεώρηση Μάρε Νόστρουμ των Δημήτρη Χρονόπουλου και Χρήστου Χαιρόπουλου: επικεφαλής του θιάσου το μεγάλο προπολεμικό αστέρι της οπερέτας και της επιθεώρησης Πάολα Νικολέσκο (κατά κόσμον Παυλίνα Σπηλιωτοπούλου). Στο «Αλάμπρα» ανεβαίνει η Πολεμική σπίθα.

Η Ρένα Βλαχοπούλου στο θέατρο «Μοντιάλ»

Άφησα τελευταίο το θέατρο «Μοντιάλ». Όχι απλώς επειδή εμφανιζόταν εκεί η Σοφία Βέμπο που τραγούδησε τα πιο χαρακτηριστικά πολεμικά τραγούδια, αλλά επειδή εκεί έκανε τα πρώτα της θεατρικά βήματα, πάντα ως τραγουδίστρια, η Ρένα Βλαχοπούλου. Στον θίασο του «Μοντιάλ» ανήκαν μερικά από τα πιο σπουδαία ονόματα του μουσικού θεάτρου της εποχής: Άννα και Μαρία Καλουτά, Μίμης Κοκκίνης, Μάνος Φιλιππίδης. Συμπράττει η Ηρώ Χαντά. Συμμετέχουν Λίτσα Λαζαρίδου, Γεωργία Βασιλειάδου, ο θρυλικός Μητσάρας και κομπέρ ο Μίμης Τραϊφόρος. Τραγουδούν η Σοφία Βέμπο και η Ρένα Βλαχοπούλου. Ορχήστρα Θεόδωρου Παπαδόπουλου και Μιχάλη Σουγιούλ. Ο θίασος ξεκίνησε τις παραστάσεις του στις 24 Νοεμβρίου 1940 με την Πολεμική επιθεώρηση που έγραψαν οι Γιώργος Θίσβιος, Δημήτρης Ευαγγελίδης, Αλέκος Σακελλάριος και Μίμης Τραϊφόρος. Το πρώτο αυτό έργο της σεζόν ανεβαίνει βιαστικά, δίχως πολλά σκηνικά και πολυτέλειες, για να προλάβει τις εξελίξεις της επικαιρότητας. Σ’ αυτό το έργο ο Μίμης Τραϊφόρος γράφει για το «πουλέν» του, τη Ρένα Βλαχοπούλου, το παρακάτω τραγουδάκι (μουσική Γιάννη Βέλλα):

Πατρίδα, πατρίδα, Ελλάδα δοξασμένη
κανείς δεν θα σ’ αγγίξει τη γη την τιμημένη.
Πατρία, πατρίδα, όλα τα παιδιά σου
στα σύνορα πεθαίνουν για την ελευθεριά σου.
Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή
παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή.

Τις μέρες που τραγουδούσε αυτό το τραγούδι η Ρένα Βλαχοπούλου βίωσε μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες της ζωής της. Κάποιο βράδυ, πριν εμφανιστεί, της ανακοίνωσαν ότι σε έναν από τους πρώτους βομβαρδισμούς της Κέρκυρας σκοτώθηκαν οι γονείς της. Το περιστατικό πέρασε και στον Τύπο της εποχής όπου διαβάζουμε: «Η κυρία Ρένα Βλαχοπούλου επέμεινε και έπαιξε χθες τα νούμερά της, αν και είχε πληροφορηθεί ότι μεταξύ των θυμάτων του πρώτου βομβαρδισμού της Κερκύρας συγκατελέγετο και ο πατήρ της». Σύμφωνα με παλιότερες διηγήσεις της ίδιας της Ρένας, πράγματι τραγούδησε εκείνο το βράδυ κλαίγοντας. Σύμφωνα με τη βιογραφία της που έγραψε ο Μ. Δελαπόρτας, η Ρένα ανακοίνωσε στο κοινό ότι δεν μπορεί να τραγουδήσει και την αντικατέστησε η Σοφία Βέμπο.

Η Σοφία Βέμπο «αντικατέστησε» σίγουρα τη Ρένα Βλαχοπούλου στη δισκογράφηση αυτού του τραγουδιού (ηχογράφηση που ακούμε και εδώ, στο blog). Ήταν ένα από τα πολλά πολεμικά τραγούδια που ερμήνευσε σε δίσκους η Βέμπο εκείνη τη χρονιά. Ήταν επίσης η αφορμή για να ενωθεί ερωτικά και επαγγελματικά με τον Μίμη Τραϊφόρο. Είχε προσέξει τους στίχους του τραγουδιού που τραγουδούσε κάθε βράδυ η Ρένα και ζήτησε από τον Τραϊφόρο να γράψει και για ‘κείνη ένα πολεμικό τραγούδι, πάνω στη μουσική της «Ζεχρά» (που ήταν μεγάλη επιτυχία της). Ο Τραϊφόρος ανταποκρίθηκε άμεσα γράφοντας τα θρυλικά:

Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά
που σκληρά πολεμάτε πάνω στα βουνά.

Παιδιά, στη γλυκιά Παναγιά
προσευχόμαστε όλες να ‘ρθετε ξανά.

Από εκεί και πέρα αρχίζει ο θυελλώδης έρωτας της Βέμπο με τον Τραϊφόρο αλλά και η μακροχρόνια συνεργασία τους που ξεκίνησε από τα πολεμικά τραγούδια εκείνου του χειμώνα και συνεχίστηκε με μερικά από τα ωραιότερα ερωτικά τραγούδια.

Ωστόσο, ας μείνουμε λίγο παραπάνω στο θέατρο Μοντιάλ και στις πολεμικές επιθεωρήσεις που ανέβηκαν εκεί. Αμέσως μετά τις γιορτές, τον Γενάρη, ο θίασος ανεβάζει τη νέα πολεμική επιθεώρηση Μπέλλα Γκρέτσια των Μ. Λαουτάρη, Χ. Χαρίτου, Θ. Συνοδινού. Σ’ αυτό το έργο η Ρένα Βλαχοπούλου δεν τραγουδάει πολεμικό, αλλά απλώς ερωτικό τραγούδι, το «Γλυκά μου μάτια». Τα πολεμικά τραγούδια αυτής της παράστασης επωμίζεται πλέον κυρίως η Σοφία Βέμπο. Ωστόσο η Ρένα Βλαχοπούλου είχε το πολεμικό της τραγούδι στην τρίτη επιθεώρηση του θιάσου που ανέβηκε τον Μάρτιο του 1941 με τίτλο Πολεμική Αθήνα. Τα κείμενα έγραψαν αυτή τη φορά οι Χρήστος Γιαννακόπουλος, Δημήτρης Γιαννουκάκης, Αλέκος Σακελλάριος και τη μουσική ο Κώστας Γιαννίδης. Σ’ αυτό το έργο η Ρένα τραγουδάει το πολεμικό τραγούδι των Κώστα Γιαννίδη-Μίμη Τραϊφόρου «Πήγαινε και όταν θα ‘ρθεις». Το τραγούδι αυτό δισκογραφήθηκε, αλλά η τύχη του δυστυχώς αγνοείται σήμερα! Και το τραγούδι αυτό όπως και ολόκληρη η επιθεώρηση ατύχησαν γιατί οι παραστάσεις δεν κράτησαν για πολύ: λίγες μέρες μετά την πρεμιέρα η Γερμανία κηρύσσει τον πόλεμο στην Ελλάδα, οι Γερμανοί εισβάλλουν στη χώρα και οι πολεμικές επιθεωρήσεις με τα θριαμβευτικά και πατριωτικά τους νούμερα και τραγούδια είναι πια παρελθόν.

Τα πολεμικά τραγούδια

Ωστόσο, τους πέντε μήνες στους οποίους κυριάρχησε αυτό το (ευτυχώς!) βραχύβιο θεατρικό είδος, η πολεμική επιθεώρηση, έπαιξε ένα σημαντικό ρόλο στην ψυχαγωγία του κοινού στα μετόπισθεν. Το πολεμικό τραγούδι, βασικό συστατικό όλων των επιθεωρήσεων, αλλά και τα σατιρικά νούμερα (κλασικό παράδειγμα το «Ευζωνάκι» της Άννας Καλουτά που η ίδια μας ξαναθύμισε πριν από λίγους μήνες στο συγκινητικό αποκορύφωμα της παράστασης του Σταμάτη Κραουνάκη Χ-Σκηνής στο Ηρώδειο) έβαλαν το λιθαράκι τους στην εμψύχωση του λαού. Δημιούργησαν ένα κλίμα αισιοδοξίας που ήταν πολύ σημαντικό. Κυκλοφορούσαν σε περιοδικά και φυλλάδια και έφταναν σε όλες τις γωνιές της Ελλάδας (ακόμα και στη μακρινή, τότε, Ηράκλεια Σερρών!). Οι τραγουδίστριες και οι ηθοποιοί της εποχής (Βέμπο, αδελφές Καλουτά, Βλαχοπούλου, Δανάη, Ρίτα Δημητρίου, Κούλα Νικολαϊδου, Πάολα και τόσες άλλες...) έτρεχαν τη μέρα από τον ραδιοφωνικό σταθμό στα νοσοκομεία και από τα νοσοκομεία πάλι στον ραδιοφωνικό σταθμό για να τραγουδήσουν αυτά τα θρυλικά πλέον πολεμικά τραγούδια—που όμως στις μέρες μας (από ό,τι διαπίστωσα μιλώντας για αυτά και στην παρέα μου) φαντάζουν γραφικά και γελοία. Ωστόσο ήταν προφανώς σημαντικά για την εποχή εκείνη και για αυτό θέλω να θυμηθώ μερικά.

Τα ερωτικά πολεμικά τραγούδια

Τα πολεμικά τραγούδια χωρίζονταν σε δυο κατηγορίες. Στην πρώτη ανήκαν τα ερωτικά-πολεμικά στα οποία είτε η γυναίκα αναγνωρίζει πλέον στον πολεμιστή άντρα της το... δικαίωμα να έχει μια άλλη αγαπημένη, την Ελλάδα, και του επιτρέπει να πάει να πολεμήσει είτε ο άντρας ανακοινώνει στη γυναίκα του ότι για χάρη της Ελλάδας θα την εγκαταλείψει προσωρινά... Ένα από αυτά, που δεν δισκογραφήθηκε αλλά υπάρχει στο αρχείο της ΕΡΑ από μεταγενέστερη ηχογράφηση, ανήκει στη Σωτηρία Ιατρίδου, την πρώτη Ελληνίδα τραγουδοποιό, που διακρίθηκε για τις ερμηνείες της τόσο στο μουσικό θέατρο όσο και στο θέατρο πρόζας (λέγεται ότι ήταν η καλύτερη λαίδη Μάκβεθ του προπολεμικού μας θεάτρου). Το τραγουδούσε στις Πολεμικές καντρίλιες και είχε τίτλο «Να πας»:

Κάποτε σε είδα ερωτευμένο με μιαν άλλη και η ζήλια μ’ είχε κάνει σαν τρελή.
Κάποτε θυμάμαι πως σου είπα να μη φύγεις και σου έδωσα το πιο γλυκό φιλί.
Μα τώρα έτσι ερωτευμένο που σε είδα με την πατρίδα, θα σου το πω:

Να πας μες στου πολέμου εκεί την άκρη.
Να πας και δεν θα χύσω ούτε ένα δάκρυ.
Ποτέ να μη σε βλέπω πικραμένο.
Να πας και λυτρωτή σε περιμένω.

Άλλο χαρακτηριστικό τραγούδι αυτής της κατηγορίας είναι το «Μας χωρίζει ο πόλεμος» που τραγούδησε η Σοφία Βέμπο. Το έγραψε ο Μιχάλης Σουγιούλ από το φυλάκιο στο οποίο υπηρετούσε, καθώς λέγεται.

Ούτε ένα δάκρυ από τα μάτια ας μην κυλήσει
στου χωρισμού μας το πικρό τώρα φιλί.
Πρέπει ο καθείς μας τώρα πια να πολεμήσει
αφού η γλυκιά μας η πατρίδα το καλεί.
Μας χωρίζει ο πόλεμος μα θεριεύει η ελπίδα
πως για τη γλυκιά πατρίδα φεύγω τώρα εκδικητής...

Τα πρωτότυπα τραγούδια που γράφτηκαν ειδικά για τον πόλεμο ήταν σχετικά λίγα. Τα περισσότερα πολεμικά τραγούδια γράφτηκαν πάνω σε ήδη γνωστές μελωδίες (όπως το «Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά»). Η Πάολα, για παράδειγμα, τραγουδούσε την προπολεμική της επιτυχία «Τα χρυσάνθεμα που μου ‘στειλες» με νέους επίκαιρους στίχους:

Μες στο γράμμα αγαπημένε μου το φιλί μου είναι κλεισμένο
να μου το γυρίσεις γρήγορα νικητής προσμένω.

Μες στα χιόνια, μες στον πόλεμο χίλια θαύματα να κάνεις.

Κι ύστερα έλα, ξαναγύρισε, τη ζωή μου να γλυκάνεις.

Η Κάκια Μένδρη τραγουδούσε το εξαιρετικό ταγκό του Εντουάρντο Μπιάνκο και του Αλέκου Σακελλάριου «Μοναξιά, φτάνεις κάποτε μοιραία, μοναξιά, είσαι η πιο σκληρή παρέα» με τους νέους στίχους «Παναγιά, έλα βόηθα μας και πάλι και του πολέμου η οργή να σβήσει από τη γη». Από τα πρωτότυπα τραγούδια που γράφηκταν τότε θρυλική έμεινε η επιτυχία της Κούλας Νικολαΐδου:

Κορίτσι μου για σένα πολεμώ
να μη σε δω ποτέ σε χέρια ξένα,
τον θάνατο μικρή μου προτιμώ
παρά να χάσω την πατρίδα μου και σένα.

Η Κούλα Νικολαΐδου τραγούδησε σε δίσκους Odeon τα περισσότερα από τα πολεμικά τραγούδια που τραγούδησε η Βέμπο στην Columbia. Εδώ φαίνεται λοιπόν η άλλη όψη της «μόδας» των πολεμικών τραγουδιών: οι εταιρίες βρήκαν τρόπο να κάνουν τη δουλειά τους ακόμα και σ’ αυτή τη δύσκολη στιγμή και να εμπορευτούν την ανάγκη του λαού να πάρει θάρρος μέσα από τη μουσική και το τραγούδι. Η μεγάλη Δανάη Στρατηγοπούλου θεώρησε πατριδοκαπηλική όλη αυτή την υπερπαραγωγή πολεμικών τραγουδιών και τραγούδησε μόνο ένα, για πολλούς το ωραιότερο, θεωρώντας πως αφού είπε αυτά τα λόγια, δεν είχε τίποτα άλλο να προσθέσει:

Άντε στο καλό κι η Παναγιά μαζί σου
Άντε στο καλό κι η σκέψη μου δική σου.
Σ’ αποχαιρετώ χωρίς καημό και πόνο
κι ένα σου ζητώ να με θυμάσαι μόνο.
Άντε στο καλό και μια αγκαλιά ανοιχτή
θα σε περιμένει να σε σφίξει νικητή.

Το blog αυτό τιμάει τη λατρεμένη μας «γιαγιά» Δανάη ακούγοντας αυτό το γλυκύτατο τραγούδι του Ιωσήφ Ριτσιάρδη και στέλνοντάς της την αγάπη μας...

Τα σατιρικά πολεμικά τραγούδια

Ας περάσουμε τώρα στη δεύτερη κατηγορία πολεμικών τραγουδιών: πρόκειται για τα σατιρικά τραγούδια που ως γνήσια τέκνα της επιθεώρησης, είναι αποκλειστικά παρωδίες μεγάλων σουξέ της εποχής. Και εδώ πρωτοστατεί φυσικά η Σοφία Βέμπο που η φωνή της μπορεί πολύ εύκολα να περάσει από το επικό μεγαλείο στην κωμική έκφραση. Το δημοτικοφανές σουξέ της «Στη Λάρισα βγαίνει ο αυγερινός» γίνεται «Στον πόλεμο βγαίνει ο Ιταλός». Το «Ράβει η Βάσω τα προικιά της» του Θεόφραστου Σακελλαρίδη γίνεται «Βάζει ο Ντούτσε τη στολή του».

Αλλά και η θρυλική ζημιάρα Μαριγώ γίνεται με τη φωνή της Κάκιας Μένδρη ο λεβέντης ο Ιταλός:

Ο λεβέντης ο Ιταλός μια σωστή δουλειά δεν κάνει
το λιοντάρι παριστάνει μα το σκάει ο χαζός.
Αιχμαλώτους στέλνει εδώ και στην Αίγυπτο εκεί κάτω

πάει ο στόλος του στον πάτο
κι έχει χάσει τα νερά, μάρε νόστρουμ μια φορά!

Η Κάκια Μένδρη τραγουδούσε ακόμα σατιρικές παρωδίες των τραγουδιών του Αττίκ. Τα «Μαραμένα τα γιούλια κι οι βιόλες, μαραμένα και τα γιασεμιά» έγιναν... τυριά:

Μυρωμένα τυριά γκοργκοντζόλες
μας αφήκαν για κληρονομιά.

Το κακό είναι που μούχλιασαν όλες
και θυμίζουν φασιστική βρωμιά.

Η πιο ξακουστή όμως σατιρική παρωδία της εποχής έχει σχέση και με τη Ρένα Βλαχοπούλου. Το πρώτο της τραγούδι, το προπολεμικό ιταλικό σουξέ “Reginella Campagnola” που τραγουδούσε στα ελληνικά ως «Μικρή χωριατοπούλα» το προηγούμενο καλοκαίρι στην «Όαση» του Ζαππείου (και κυκλοφόρησε σε δίσκο με τη φωνή του Φώτη Πολυμέρη) διασκευάστηκε από τον φαντάρο Γιώργο Οικονομίδη και έγινε το δημοφιλέστατο «Κορόιδο Μουσολίνι».

Με το χαμόγελο στα χείλη
παν’ οι φαντάροι μας μπροστά.
Και γίναν οι Ιταλοί ρεζίλι
γιατί η καρδιά τους δεν βαστά.

Η Άννα Καλουτά θυμάται ότι το «Κορόιδο Μουσολίνι» τραγουδούσε στο «Μοντιάλ» η Ρένα Βλαχοπούλου. Ο περισσότερος κόσμος το έχει συνδέσει με τη φωνή της Σοφίας Βέμπο. Προφανώς και οι δυο τραγουδίστριες (όπως και πολλές άλλες) θα το τραγούδησαν εκείνη την εποχή και στο θέατρο και στο ραδιόφωνο και στα νοσοκομεία. Ωστόσο στη δισκογραφία πέρασε με τη φωνή του Νίκου Γούναρη (ενώ η Βέμπο τραγούδησε το «Πω πω τι έπαθε ο Μουσολίνι», ελληνική διασκευή της αγγλικής πολεμικής επιτυχίας “What a surprise for the Duche”). Εδώ στο blog όμως, ακούμε τη Ρένα Βλαχοπούλου να τραγουδάει ακαπέλα το δεύτερο κουπλέ του τραγουδιού ως... Νίνα από τη ραδιοφωνική εκδοχή του έργου του Κώστα Ταχτσή Το τρίτο στεφάνι...

Σήμερα μας φαίνεται γραφικό όλο αυτό το σκηνικό, αλλά σκεφτείτε την τραγική ειρωνία για τους Ιταλούς: ένα δικό τους τραγούδι να γυρίσει μπούμεραγκ εναντίον τους! (Μια εξαιρετική παρουσίαση της διαδρομής αυτού του τραγουδιού μπορείτε να διαβάσετε στο blog Allu Fun Marx).

Πήρατε μια μικρή γεύση από τα πολλά πολεμικά τραγούδια που δόξασαν οι φωνές του ελαφρού τραγουδιού και του μουσικού θεάτρου τη χειμερινή περίοδο 1940-41... Πήρατε μια ιδέα από το κλίμα μιας άλλης εποχής, που μοιάζει τόσο μακρινή αλλά μας χωρίζουν μόλις 68 χρόνια. Δεν ξέρω πόσο ενδιαφέρουν εμάς αυτά τα τραγούδια σήμερα, αλλά ξέρω, από τις διηγήσεις των παππούδων και των γιαγιάδων μου, ότι τους βοήθησαν πολύ τότε. Θεωρήστε λοιπόν αυτό το κείμενο φόρο τιμής όχι μόνο στις καλλιτέχνιδες και τους καλλιτέχνες που τα ερμήνευσαν τότε, αλλά και σε κάποιους δικούς μου ανθρώπους!

Επαναλαμβάνω ότι δεν ασχολήθηκα καθόλου με τα ρεμπέτικα τραγούδια που ήταν επίσης πολύ σημαντικά (και μπορείτε να τα βρείτε στη χρήσιμη έκδοση του Σάκη Πάπιστα Το αστικό τραγούδι στα πέτρινα χρόνια όπου καταγράφονται ελαφρά και ρεμπέτικα πολεμικά τραγούδια, αν και λείπει από αυτήν μια πιο συστηματική ερμηνεία του φαινομένου «πολεμικό τραγούδι» στο ιστορικό και καλλιτεχνικό πλαίσιο της εποχής). Μπορείτε επίσης να βρείτε μια εξαιρετική παρουσίασή τους και πάλι στο blog του Allu Fun Marx. Ο πόλεμος του ’40 συνέχισε να εμπνέει την τέχνη και τα επόμενα χρόνια. Δεν είμαι εγώ φυσικά αρμόδιος να μιλήσω για το μεγαλείο του Άξιον Εστί του Οδυσσέα Ελύτη και του Μίκη Θεοδωράκη. Θέλω όμως να θυμίσω την Αλβανία, έναν αδικημένο δίσκο του Πυθαγόρα και του Γιώργου Κατσαρού (αδικημένου, γιατί κατά τη γνώμη μου η «ελαφρολαϊκή» θητεία των δημιουργών του και της ερμηνεύτριάς του—της Μαρινέλλας—αλλά και η εποχή στην οποία κυκλοφόρησε—1973—επισκίασε την αξία κάποιων καλών τραγουδιών του).

Και θα κλείσω αυτή την ανάρτηση εντελώς... παράταιρα και ίσως και κάπως ιερόσυλα, με την άλλη μεγάλη αγαπημένη αυτού του blog, την αξέχαστη Βέρα Ζαβιτσιάνου που με την ιδιαίτερη ευαισθησία της διαβάζει ένα απόπασμα από το Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας του Οδυσσέα Ελύτη που εκδόθηκε το 1945. Αμέσως μετά τη Βέρα ακούγεται ο «Έφεδρος Ανθυπολοχαγός» των Πυθαγόρα-Κατσαρού από τον Τάκη Μπινιάρη. Νομίζω ότι ταιριάζουν...

Πηγές:
Οι εκπομπές του πλουσιότατου αρχείου της ΕΡΑ/ΕΡΤ και η δισκογραφία της εποχής, η προσωπική μου έρευνα στον Τύπο της εποχής, η μεταπτυχιακή διατριβή της Βιργινίας Φωτιάδου Η επιθεώρηση 1940-41 (Τμήνα Φιλολογίας, Α.Π.Θ. 1992) και το κείμενο της Δηώς Καγγελάρη «Η αντίσταση στον κατακτητή σηκώνει αυλαία» από το Βήμα της 29^ης Οκτωβρίου 2000.

Το "Έχει γούστο" θυμάται τη Ρένα Βλαχοπούλου

Τη Δευτέρα 27 Οκτωβρίου η εκπομπή της ΝΕΤ Έχει γούστο με την Μπήλιω Τσουκαλά παρουσιάζει ένα αφιέρωμα στη Ρένα Βλαχοπούλου. Δεν γνωρίζω ποιοι/ποιες θα είναι στο στούνιο για να θυμηθούν και να τιμήσουν τη Ρένα, ξέρω όμως ότι φέτος συνεργάτης της εκπομπής είναι ο δημοσιογράφος Νίκος Νικόλιζας, ο οποίος είχε πάρε την τελευταία τηλεοπτική συνέντευξη της Ρένας Βλαχοπούλου το 1999, η οποία δεν προβλήθηκε ποτέ ολόκληρη. Έχουν προβληθεί αποσπάσματά της από τους σταθμούς στους οποίους εργάστηκε κατά καιρούς ο κ. Νικόλιζας (Antenna και Alpha) και ίσως κάποια αποσπάσματα προβληθούν και από το Έχει γούστο. Συντονιστείτε λοιπόν στη ΝΕΤ, τη Δευτέρα 27 Οκτωβρίου, 4-6μμ.

Μην ξεχνάτε επίσης ότι τη Δευτέρα στις 5μμ (όπως και κάθε μέρα) η Ρένα Βλαχοπούλου διαβάζει το Τρίτο Στεφάνι του Κώστα Ταχτσή στο Τρίτο Πρόγραμμα. Εδώ και δυο εβδομάδες ακούγονται τα κεφάλαια του βιβλίου που αναφέρονται στον πόλεμο του '40 και την Κατοχή. Πιστέψτε με, είναι η καλύτερη συντροφιά για αυτές τις επετειακές μέρες!

"Έφυγε" η Νίτσα Μόλλυ...

Πριν από μια εβδομάδα, στις 14 Οκτωβρίου, πέθανε μια από τις τελευταίες εκπροσώπους του ελαφρού τραγουδιού: η μεγάλη ερμηνεύτρια Νίτσα Μόλλυ. Ελάχιστοι/ες ανέφεραν τον θάνατό της (προσωπικά το πληροφορήθηκα με πολύ μεγάλη καθυστέρηση από την εκπομπή του Σιδερή Πρίντεζη στο Δεύτερο) και μια πρόχειρη αναζήτηση στο ίντερνετ δείχνει ότι η σπουδαία αυτή τραγουδίστρια ήταν ήδη ξεχασμένη προτού αποχωρήσει από τον κόσμο μας.

Η Νίτσα Μόλλυ (Άννα Μολυβάδα το πραγματικό της όνομα) γεννήθηκε το 1921. Άρχισε να τραγουδά το 1937, χάρη στον γνωστό συνθέτη Γιάννη Βέλλα που την άκουσε τυχαία στο σπίτι μιας ξαδέλφης της. Συνόδευε η ίδια το τραγούδι της με την κιθάρα της και γνώριζε ιδιαίτερη επιτυχία σε ισπανικά τραγούδια του Μεσοπολέμου. Ήταν ένα από τα αστέρια της «Μάντρας» του Αττίκ. Εμφανίστηκε επίσης στην «Όαση» και σε άλλα βαριετέ μαζί με μεγάλα ονόματα: τη Δανάη, τους Γιώργο Οικονομίδη, Αρία, Τώνη Μαρούδα και άλλους/ες. Στη δισκογραφία εμφανίστηκε με το τραγούδι «Καμιά δεν θα αγαπήσω σαν εσένα» του Λεό Ραπίτη (το τραγουδούσε μαζί με την Ελένη Ντε Ροζέ). Ηχογράφησε περίπου 40 τραγούδια στις 78 στροφές, αρκετά από τα οποία έχουν ευτυχώς επανεκδοθεί στις 33 στροφές και σε CD.

Στα χρόνια του ’50 και του ’60 συμμετείχε σε πολλές εκπομές στο ΕΙΡ και για καλή μας τύχη έχουν σωθεί αρκετά από τα τραγούδια που ηχογράφησε είτε με την ορχήστρα του ΕΙΡ είτε με τη συνοδεία του Κώστα Γιαννίδη στο πιάνο (ιδιαίτερα γοητευτική η συνύπαρξή τους στις «Χάντρες» των Μίμη Πλέσσα-Κώστα Πρετεντέρη) είτε απλώς με την κιθάρα της (συχνά σε απρόβλετες ερμηνείες, πχ σε τραγούδια του Νέου Κύματος). Ελπίζουμε ότι το μεράκι του Σιδερή Πρίντεζη θα μας επιτρέψει να ακούσουμε αυτές τις ηχογραφήσεις από το Δεύτερο Πρόγραμμα στο μέλλον...

Η Νίτσα Μόλλυ και η Ρένα Βλαχοπούλου δεν συνεργάστηκαν ποτέ (εκτός ίσως από κάποιες έκτακτες εμφανίσεις σε συναυλίες ή τιμητικές παραστάσεις άλλων καλλιτεχνών). Ωστόσο, τις συνέδεε το ρεπερτόριό τους, καθώς η Νίτσα Μόλλυ διακρίθηκε σε ερμηνείες τραγουδιών slow και swing που έγραφαν ο Ηρακλής Θεοφανίδης («Θα ‘θελα να ‘μουνα εκείνη που αγαπάς»), ο Νίκυ Γιάκοβλεφ («Μοίρες»), ο Γιώργος Μουζάκης («Εγώ θα σ’ αγαπώ και μη σε νοιάζει») και άλλοι συνθέτες. Μπορούμε να πούμε ότι κάλυψε το κενό που δημιούργησε στη δισκογραφία η Ρένα Βλαχοπούλου φεύγοντας στο εξωτερικό το 1946. Πολύ όμορφα τζαζ τραγούδια που θα μπορούσε να έχει τραγουδήσει και η Ρένα πέρασαν στην αθανασία με τη φωνή της Νίτσας Μόλλυ. Μάλιστα, τις δυο ερμηνεύτριες συνδέει ένα εξαιρετικό τραγούδι του Κώστα Γιαννίδη, το οποίο ηχογράφησαν σε δίσκο ταυτόχρονα, η καθεμιά στην εταιρία της. Πρόκειται για το «Τι σου λένε τα λουλούδια» που ηχογράφησε το 1946 η Ρένα Βλαχοπούλου στην Odeon και η Νίτσα Μόλλυ στην Columbia. Δυστυχώς η ηχογράφηση της Βλαχοπούλου αγνοείται (κάνω έκκληση στους συλλέκτες που την έχουν να μας τη... δανείσουν!). Ευτυχώς όμως η ηχογράφηση της Μόλλυ υπάρχει: μπορείτε να την ακούσετε στο CD Το ελληνικό σλόου (όπως και το «Θα ‘θελα να ‘μουνα εκείνη που αγαπάς») και να απολαύσετε τη γοητεία της φωνής και της ερμηνείας της (για την ιστορία να αναφέρω ότι αυτά τα δυο τραγούδια έγιναν γνωστά στα νεότερα χρόνια και από τη φωνή της Μαργαρίτας Ζορμπαλά, στους δίσκους Ο εξαίρετος κύριος Γιαννίδης και Πάμε σαν άλλοτε.)

Η Νίτσα Μόλλυ, μια κομψή, ευγενική κυρία, εμφανίστηκε αρκετές φορές στην τηλεόραση, κυρίως σε εκπομπές του Αρτέμη Μάτσα, και τραγουδούσε πάντα με την κιθάρα της. Η τελευταία της εμφάνιση ήταν σε μια εκπομπή του Κώστα Χαρδαβέλλα το 1995. Ένα χρόνο πριν, την είχε βραβεύσει για την προσφορά της το Δημοτικό Θέατρο Βόλου. Εκτός από πολύ καλή τραγουδίστρια ήταν και πολύ καλή ζωγράφος (είχε παρουσιάσει έργα της και σε κάποιες εκθέσεις). Τον τελευταίο ενάμιση χρόνο φιλοξενούνταν σε ένα γηροκομείο στη Γαστούνη. Έφυγε αθόρυβα, όπως ζούσε. Το blog αυτό την αποχαιρετά με τη γλυκόπικρη αίσθηση που αφήνει η φωνή της στο άκουσμα των στίχων του Κώστα Κοφινιώτη:
Θα ‘θελα να ‘μουνα εκείνη που αγαπάς,
αυτή που σ’ έκανε στ’ αλήθεια να πονέσεις,
να ‘ξερα πάντοτε τι σκέφτεσαι, πού πας,
γιατί όσο κανείς εσύ μ’ αρέσεις.
Μέσα στα μάτια σου διαβάζω την αλήθεια,
δεν είμαι τίποτα για σένα στη ζωή,
κοντά μου σ' έφερε το πείσμα κι η συνήθεια
και όπως ήρθες, θα χαθείς ένα πρωί»...

ΥΓ. Την ανάρτηση συνοδεύει το τραγούδι "Τι σου λένε τα λουλούδια" με τη Νίτσα Μόλλυ. Την ηχογράφηση μου χάρισε ο καλός φίλος και συν-blogger desmich8.